Nhiệt hại đá màu theo hai cách: nhiệt độ cao làm đổi màu, làm hỏng lớp xử lý hoặc làm giãn bao thể bên trong; còn đổi nhiệt đột ngột làm viên đá nứt vì các phần nóng lạnh không đều. Đá nhạy nhất gồm opal, ngọc lục bảo lấp dầu, tanzanite, peridot, ngọc lam ổn định nhựa, các đá lấp đầy thuỷ tinh và đá có bao thể lỏng. Đá hữu cơ như ngọc trai, hổ phách cũng kỵ nhiệt.
Trong sinh hoạt, nguồn nhiệt nguy hiểm nhất ít khi là thời tiết mà là bếp, nồi hấp, bồn nước nóng, phòng xông hơi và xe ô tô đỗ ngoài nắng. Nhưng chỗ đá màu gặp nhiệt mạnh nhất lại là bàn thợ, khi sửa size hay hàn chấu bằng đèn hàn. Bài đi qua cả hai phía.
Hai kiểu hại của nhiệt: nhiệt cao và đổi nhiệt đột ngột
Kiểu thứ nhất là nhiệt độ cao tuyệt đối. Ở nhiệt đủ cao, một số đá đổi màu: thạch anh tím có thể nhạt hoặc chuyển vàng, một số topaz đã xử lý có thể mất màu, và tanzanite cũng là đá được biết đến với màu thay đổi theo nhiệt. Lớp dầu trong ngọc lục bảo, lớp nhựa ổn định trong ngọc lam, lớp phủ màng trên một số đá có thể bị hỏng ở nhiệt độ thấp hơn nhiều so với nhiệt làm hỏng bản thân viên đá.
Kiểu thứ hai là sốc nhiệt, tức đổi nhiệt quá nhanh. Đá dẫn nhiệt không đều; khi một mặt nóng lên hoặc nguội đi nhanh hơn phần còn lại, các phần giãn nở khác nhau tạo ra ứng suất bên trong. Nếu ứng suất vượt quá sức chịu của viên đá, nó nứt. Viên đá có sẵn vết nứt, bao thể hay cát khai càng dễ gặp chuyện này.
Hai kiểu này hay đi cùng nhau. Đặt nhẫn lên mặt bếp nóng rồi rửa dưới vòi nước lạnh, hay đeo nhẫn vào phòng xông hơi rồi ra ngoài trời lạnh, là kết hợp cả nhiệt cao và đổi nhiệt nhanh. Với đá bền như sapphire, rủi ro thấp; với opal hay ngọc lục bảo, đây là những tình huống nên tránh hẳn.
Một ví dụ giả định: một người đeo nhẫn opal đi nấu nướng, cầm nồi nước nóng, rồi rửa tay ngay dưới vòi nước mát. Trong vòng vài phút, viên đá đi từ ấm nóng xuống mát lạnh. Làm một lần có thể chưa thấy gì, nhưng lặp lại nhiều lần mỗi tuần là điều kiện điển hình để vết rạn xuất hiện.
Đá màu và mức nhạy nhiệt khi đeo, khi sửa
Bảng xếp ở mức chung theo tài liệu phổ thông. "Khi sửa" là ở bàn thợ, nơi nhiệt từ đèn hàn cao hơn rất nhiều so với sinh hoạt.
| Đá | Sinh hoạt hằng ngày | Khi sửa bằng đèn hàn | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Opal | Nhạy | Phải tháo đá | Có nước trong cấu trúc, dễ rạn; opal ghép có keo |
| Ngọc lục bảo | Nhạy | Thường tháo đá | Dầu, nhựa lấp vết nứt bị hỏng hoặc đẩy ra |
| Tanzanite | Nhạy với sốc nhiệt | Thường tháo đá | Có cát khai, màu có thể đổi theo nhiệt |
| Peridot | Nhạy với sốc nhiệt | Thường tháo đá | Hay có vết nứt quanh bao thể |
| Ngọc lam, đá ổn định nhựa | Nhạy | Phải tháo đá | Nhựa, sáp mềm và đổi màu khi nóng |
| Thạch anh tím | Ít nhạy | Nên tháo đá | Nhiệt cao có thể làm đổi màu |
| Ruby, sapphire không lấp đầy | Bền | Tuỳ viên, thợ đánh giá | Đá có vết nứt, bao thể vẫn cần cẩn thận |
| Ruby, sapphire lấp thuỷ tinh | Nhạy hơn | Phải tháo đá | Lớp thuỷ tinh lấp vết nứt chịu nhiệt kém hơn đá |
Cột "khi sửa" không phải quy tắc tuyệt đối: thợ có kinh nghiệm cân nhắc từng viên, từng vị trí cần hàn và cách che chắn nhiệt. Bảng giúp bạn biết khi nào nên hỏi kỹ, chứ không thay thợ quyết định.
Những nguồn nhiệt trong sinh hoạt hay bị quên
Bếp, lò nướng, nồi hấp. Mở nắp nồi hấp là lúc hơi nước nóng phả thẳng vào tay. Đứng gần bếp lửa lâu cũng làm nhẫn nóng lên đáng kể. Với đá nhạy, tháo nhẫn trước khi nấu là thói quen đơn giản nhất.
Rửa bát bằng nước nóng, máy rửa bát. Nước nóng kèm chất tẩy rửa là bộ đôi không tốt cho đá có lớp xử lý. Đeo găng không hoàn toàn che được nhiệt.
Phòng xông hơi, bồn nước nóng. Nhiệt và hơi ẩm kéo dài, sau đó thường là tắm nước mát. Không đeo trang sức đá màu vào phòng xông hơi là lời khuyên phổ biến của thợ.
Xe ô tô đỗ ngoài nắng. Taplo và hộc để đồ có thể rất nóng vào buổi trưa. Để hộp trang sức trong xe khi đi chơi là cách dễ làm hỏng opal và đá có lớp nhựa.
Máy sấy tóc, máy tạo kiểu tóc. Hơi nóng thổi sát tai và cổ. Bông tai và mặt dây đá nhạy nên đeo sau khi đã làm tóc xong.
Đèn chiếu trong tủ trưng bày. Một số loại đèn toả nhiệt và chiếu liên tục nhiều giờ; trưng bày lâu ngày có thể làm khô opal, nhạt màu một số đá.
Bao thể lỏng và lớp lấp đầy: vì sao có viên đá "sợ nóng" hơn viên cùng loại
Nhiều đá màu có bao thể lỏng, tức những túi nhỏ chứa chất lỏng, đôi khi kèm bọt khí, bị kẹt lại khi tinh thể lớn lên. Khi nóng, chất lỏng giãn nở nhiều hơn đá xung quanh, tạo áp lực từ bên trong. Nếu bao thể đủ lớn hoặc nằm gần bề mặt, áp lực này có thể làm nứt viên đá. Đó là lý do hai viên cùng loại, cùng màu có thể chịu nhiệt rất khác nhau.
Lớp lấp đầy là chuyện tương tự nhưng do con người tạo ra. Ngọc lục bảo lấp dầu hoặc nhựa, ruby lấp thuỷ tinh, ngọc lam ổn định nhựa đều có một vật liệu khác nằm trong vết nứt hoặc lỗ xốp của đá. Vật liệu này thường chịu nhiệt kém hơn đá chủ. Khi bị nung nóng, nó có thể chảy, cháy, đổi màu hoặc nứt, làm viên đá lộ lại vết nứt hoặc đổi diện mạo.
Người đeo không thể nhìn bằng mắt thường để biết viên đá có bao thể lỏng hay lớp lấp đầy. Phiếu giám định, nếu có, thường ghi mục xử lý; với bao thể, người giám định hoặc thợ có kính lúp mới đánh giá được. Khi không có thông tin, cách an toàn là coi viên đá như đá nhạy nhiệt.
Sửa size, hàn chấu: nhiệt ở bàn thợ
Khi nới hoặc thu size nhẫn, thợ thường cắt đai nhẫn, thêm hoặc bớt kim loại, rồi hàn lại. Hàn chấu, hàn khoen bông tai, nối dây chuyền cũng cần nhiệt. Đèn hàn kim hoàn tạo nhiệt rất cao ở một điểm, và nhiệt lan qua kim loại tới ổ đá nhanh hơn nhiều người nghĩ. Với nhẫn nhỏ, khoảng cách từ mối hàn tới viên đá có khi chỉ vài milimét.
Thợ có nhiều cách giảm rủi ro: tháo đá ra trước khi hàn, dùng chất giữ nhiệt bôi quanh ổ đá, hoặc dùng máy hàn laser tạo nhiệt tập trung ở một điểm nhỏ. Mỗi cách có giới hạn riêng. Tháo đá rồi nạm lại cũng là một rủi ro, nhất là với đá có cát khai hay nhiều vết nứt. Không có phương pháp nào an toàn tuyệt đối cho mọi viên.
Vì vậy câu hỏi quan trọng nhất không phải là thợ dùng cách gì, mà là thợ có biết đang làm với viên đá gì hay không. Rất nhiều sự cố xảy ra không phải vì tay nghề kém, mà vì thợ tưởng viên đá là loại chịu nhiệt tốt. Một câu nói rõ tên đá và tình trạng xử lý khi đưa món đồ đi sửa là việc đơn giản nhất bạn có thể làm.
Ánh sáng ở mức nhắc: vài đá nhạt màu khi phơi lâu
Bên cạnh nhiệt, ánh sáng mạnh kéo dài cũng làm một số đá màu nhạt đi. Ví dụ hay được nhắc trong tài liệu ngọc học là kunzite, đá màu hồng tím của khoáng vật spodumene; màu của kunzite có thể nhạt dần khi tiếp xúc với ánh sáng mạnh trong thời gian dài, nên có người gọi nó là đá nên đeo buổi tối. Thạch anh tím cũng có thể nhạt màu theo cách tương tự, dù chậm hơn.
Đá đã nhuộm là nhóm thứ hai. Thuốc nhuộm, tuỳ loại, có thể phai dưới ánh nắng hoặc đèn chiếu lâu ngày, để lộ màu nền không đều. Hổ phách, ở mức nhắc, có xu hướng sẫm màu dần theo thời gian khi tiếp xúc với không khí và ánh sáng. Với ngọc trai, ánh nắng và nhiệt khô kéo dài cũng không phải điều kiện tốt.
Khi đeo bình thường, những thay đổi này rất chậm và thường không đáng lo. Rủi ro chủ yếu nằm ở việc để trang sức ở chỗ nắng chiếu trực tiếp nhiều giờ mỗi ngày, như bậu cửa sổ, bàn trang điểm cạnh cửa kính, hoặc tủ kính có đèn bật suốt ngày. Cất trang sức trong hộp hay ngăn kéo khi không đeo là đủ để tránh gần như toàn bộ vấn đề này.
Những điều nên hỏi và dặn trước khi đưa món đồ đi sửa
Danh sách dưới không nhằm làm khó thợ mà để hai bên cùng hiểu rủi ro trước khi làm. Thợ cẩn thận thường tự hỏi những điều này.
- Nói tên đá và cho xem giấy tờ nếu có, đặc biệt mục xử lý (lấp dầu, lấp thuỷ tinh, ổn định nhựa, phủ màng).
- Hỏi việc sửa có cần dùng nhiệt gần viên đá không, và thợ định xử lý thế nào: tháo đá, che nhiệt hay hàn laser.
- Nếu cần tháo đá, hỏi rủi ro khi tháo và nạm lại với chính viên đá đó.
- Thống nhất bằng chữ trên biên nhận: tên đá, tình trạng ban đầu (vết nứt, mẻ có sẵn), cách làm và trách nhiệm khi có sự cố.
- Chụp ảnh viên đá từ vài góc dưới cùng một nguồn sáng trước khi gửi, để so sánh khi nhận.
- Khi nhận lại, kiểm tra màu và các vết nứt dưới đèn, so với ảnh, rồi mới ký nhận.
Nếu thợ không hỏi gì về viên đá mà định hàn ngay, bạn có quyền đề nghị dừng lại để trao đổi. Phần quy trình sửa chữa chi tiết hơn có ở danh mục giữ gìn và sửa trang sức của trang.
Câu hỏi thường gặp
Đeo nhẫn đá màu dưới trời nắng nóng mùa hè có làm hỏng đá không?
Nhiệt độ ngoài trời mùa hè thường không đủ làm hỏng đa số đá màu. Rủi ro cao hơn là những chỗ nóng hơn nhiều như taplo xe ô tô đỗ ngoài nắng, mặt bếp, nồi hấp. Với opal và đá có lớp nhựa, nên tránh để trang sức ở những chỗ đó.
Có cần tháo nhẫn sapphire khi sửa size không?
Không phải lúc nào cũng cần. Sapphire không lấp đầy chịu nhiệt tốt hơn nhiều đá màu khác, nhưng viên có vết nứt, bao thể hoặc đã qua một số kiểu xử lý vẫn có thể gặp rủi ro. Thợ có kinh nghiệm sẽ đánh giá từng viên; bạn chỉ cần cung cấp đủ thông tin.
Rửa trang sức đá màu bằng nước sôi có diệt khuẩn tốt hơn không?
Không nên. Nước sôi gây sốc nhiệt và có thể làm nứt đá, hỏng lớp dầu, nhựa hay keo. Với nhu cầu làm sạch thông thường, nước ấm vừa phải pha chút xà phòng dịu là đủ.
Đá bị nứt do nhiệt có sửa được không?
Vết nứt không liền lại được. Tuỳ vị trí và mức độ, thợ mài có thể mài bỏ phần hỏng, viên đá nhỏ đi; hoặc viên đá vẫn đeo được nếu vết nứt nhỏ và được nạm che chắn. Với vết nứt lớn, viên đá có thể phải thay.
Đeo trang sức đá màu vào phòng xông hơi một lần có sao không?
Có thể không sao với đá bền như sapphire, garnet, nhưng với opal, ngọc lục bảo, ngọc lam, đá có lớp xử lý thì một lần cũng có thể gây hại. Vì khó biết chắc viên đá của mình thuộc loại nào, tháo trang sức trước khi vào là cách an toàn.
Máy hàn laser có an toàn cho mọi loại đá không?
Hàn laser tạo nhiệt tập trung ở điểm nhỏ nên giảm được nhiệt lan tới viên đá, nhưng không loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Đá rất nhạy hoặc nằm quá gần điểm hàn vẫn có thể bị ảnh hưởng. Thợ vẫn cần biết tên đá để quyết định.