Một số đá màu trên trang sức phản ứng với những thứ rất bình thường trong ngày: mồ hôi, dầu trên da, kem dưỡng, nước hoa, cồn sát khuẩn tay, nước rửa bát. Nhóm hay gặp nhất là ngọc lam (turquoise), malachite và lapis lazuli. Lý do khác nhau: ngọc lam xốp nên hút dầu và chất lỏng, malachite là khoáng vật carbonate nên kỵ axit, còn lapis là đá tổ hợp có phần calcite và hay được nhuộm hoặc phủ sáp.
Không cần cất các đá này đi. Chỉ cần biết vì sao chúng nhạy, chúng hay hỏng theo kiểu nào, và tập một vài thói quen đeo đơn giản. Bài nhắc ngắn đến ngọc trai, san hô và hổ phách vì chúng cùng kỵ hoá chất, nhưng những đá hữu cơ này có bài riêng ở các trang chuyên về chúng.
Vì sao có đá "sợ" hoá chất
Đa số đá màu cứng như sapphire, ruby, spinel, thạch anh có cấu trúc đặc và bền với các hoá chất trong nhà. Lớp mỹ phẩm bám lên chúng chỉ làm đá bớt sáng, lau đi là hết. Nhóm đá nhạy hoá chất thì khác ở ít nhất một trong ba điểm sau.
Điểm thứ nhất là độ xốp. Ngọc lam là một khối gồm rất nhiều tinh thể li ti, giữa chúng có những khe nhỏ. Chất lỏng, dầu, bột mỹ phẩm có thể đi vào các khe ấy và ở lại, làm màu đá đổi dần. Điểm thứ hai là thành phần carbonate: malachite và phần calcite trong lapis có thể bị axit tấn công, kể cả axit yếu như nước chanh, giấm hay mồ hôi lâu ngày. Bề mặt mất độ bóng, trở nên mờ và thô.
Điểm thứ ba là lớp xử lý. Nhiều viên ngọc lam được ổn định bằng nhựa hoặc sáp để bớt xốp; nhiều viên lapis được nhuộm cho màu xanh đều hơn hoặc phủ sáp cho bóng. Các lớp này có thể bị dung môi như cồn, axeton, một số nước hoa làm mềm hoặc làm phai. Khi lớp xử lý suy yếu, viên đá bộc lộ lại điểm yếu ban đầu của nó.
Nhóm đá nhạy hoá chất thường gặp trên trang sức
Bảng tổng hợp ở mức phổ thông. Độ cứng ghi theo khoảng tham khảo; từng viên có thể khác, nhất là với đá đã qua xử lý.
| Đá | Bản chất | Nhạy với gì | Độ cứng tham khảo | Hư hỏng hay gặp |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc lam (turquoise) | Phosphate ngậm nước của đồng và nhôm, kết cấu xốp | Dầu da, mồ hôi, mỹ phẩm, dung môi, nhiệt | Khoảng 5 đến 6 | Xanh trời ngả dần sang xanh lục, loang vết |
| Malachite | Carbonate đồng | Axit (kể cả axit yếu), nhiệt, chất tẩy | Khoảng 3,5 đến 4 | Mất bóng, mặt xỉn và thô, trầy nhanh |
| Lapis lazuli | Đá tổ hợp: lazurite là chính, kèm calcite, pyrite | Axit, dung môi (với loại nhuộm, phủ sáp), áp lực mạnh | Khoảng 5 đến 5,5 | Mất bóng, phai màu nhuộm, vệt trắng lộ ra |
| Ngọc trai, san hô (hữu cơ) | Chủ yếu canxi carbonate | Axit, nước hoa, keo xịt tóc, mồ hôi | Thấp, khoảng 2,5 đến 4,5 | Mất ánh, bề mặt sần |
| Hổ phách (hữu cơ) | Nhựa cây hoá thạch | Dung môi (cồn, axeton), nước hoa, nhiệt | Khoảng 2 đến 2,5 | Mặt mờ, dính, nứt li ti |
Điểm chung của cả năm nhóm là độ cứng không cao. Vì vậy chúng vừa kỵ hoá chất vừa dễ trầy, và hư hỏng do hoá chất thường xảy ra cùng lúc với mòn bề mặt do cọ xát. Đeo nhẹ nhàng giải quyết được cả hai.
Những hoá chất quen thuộc trong một ngày
Mồ hôi. Mồ hôi có muối và có tính axit nhẹ, thay đổi theo từng người và từng lúc. Một chiếc nhẫn ngọc lam đeo sát da trong mùa hè ở Thành phố Hồ Chí Minh tiếp xúc với mồ hôi gần như cả ngày, lâu dần dễ ngả màu ở vùng đá chạm da.
Kem dưỡng, kem chống nắng, phấn. Những thứ này có dầu và bột mịn. Với đá xốp, dầu là thủ phạm đổi màu chính; với đá cứng, chúng chỉ làm đá đục đi tạm thời.
Nước hoa và keo xịt tóc. Hai thứ này thường có cồn và dung môi, được xịt thành sương phủ lên cổ, tai, cổ tay đúng chỗ đeo trang sức. Đá hữu cơ và đá có lớp phủ, lớp nhuộm chịu ảnh hưởng rõ nhất.
Cồn sát khuẩn tay. Thói quen xoa cồn nhiều lần mỗi ngày làm dung dịch đọng quanh ổ nhẫn. Với ngọc lam ổn định nhựa, lapis nhuộm, hổ phách, nên tháo nhẫn hoặc tránh để cồn đọng lên mặt đá.
Nước rửa bát, chất tẩy rửa nhà bếp. Có chất hoạt động bề mặt mạnh, có loại chứa chất tẩy. Đây là nhóm hoá chất nên tránh cho gần như mọi món trang sức, không riêng đá nhạy.
Nước hồ bơi có clo. Clo không tốt cho đá xốp và đá có lớp xử lý, và còn được nhiều thợ kim hoàn khuyên tránh cho cả hợp kim vàng. Tháo trang sức trước khi bơi là thói quen nên có.
Ngọc lam đổi màu khi đeo: chuyện của dầu da và mỹ phẩm
Người đeo ngọc lam lâu năm hay kể viên đá xanh trời ngày mới mua giờ đã ngả sang xanh lục, có khi đậm hơn ở mặt sau hoặc ở rìa. Hiện tượng này được giải thích phổ biến là do dầu, mồ hôi và mỹ phẩm ngấm dần vào lỗ xốp của đá. Có viên đổi đều, có viên loang vết, tuỳ độ xốp và cách đeo.
Nhiều người thích màu ngọc lam ngả theo thời gian, coi đó là dấu vết của người đeo. Nếu bạn muốn giữ màu ban đầu lâu nhất có thể, điều cần làm là hạn chế dầu và chất lỏng tiếp xúc với đá: đeo sau khi kem dưỡng đã khô, lau đá bằng khăn khô mềm sau khi tháo, và không rửa tay khi đang đeo nhẫn ngọc lam.
Phần lớn ngọc lam trên thị trường hiện nay đã được ổn định bằng nhựa hoặc sáp. Ổn định làm đá bớt xốp, cứng chắc hơn và giữ màu tốt hơn, nhưng không biến ngọc lam thành đá chịu hoá chất. Dung môi và nhiệt vẫn có thể làm hỏng lớp nhựa. Điều này là lý do người bán cần ghi rõ ngọc lam đã ổn định hay chưa, và người mua nên hỏi; phần đọc mô tả có ở danh mục riêng của trang.
Malachite và lapis: đẹp nhưng mềm và nhạy axit
Malachite có những vân xanh lục đậm nhạt xen kẽ rất dễ nhận ra. Nó là carbonate đồng, độ cứng chỉ khoảng 3,5 đến 4, tức là mềm hơn cả lưỡi dao thép thông thường. Trên trang sức, malachite hay được mài cabochon hoặc làm hạt, mặt dây. Hai hư hỏng hay gặp là trầy xước và mất bóng khi gặp axit. Người làm bếp chỉ cần vắt chanh vài lần khi đang đeo nhẫn malachite là có thể thấy mặt đá xỉn đi.
Lapis lazuli là đá tổ hợp, không phải một khoáng vật đơn. Màu xanh lam chủ yếu từ lazurite; các đốm vàng óng là pyrite; các vệt trắng thường là calcite. Phần calcite nhạy axit, nên lapis nhiều vệt trắng càng cần tránh axit. Một số lapis được nhuộm để che vệt trắng hoặc phủ sáp, dầu để tăng bóng; khi gặp dung môi, lớp này có thể phai, lộ ra màu không đều.
Cả hai đá hợp với mặt dây và bông tai hơn là nhẫn và lắc. Nếu đã có nhẫn malachite hay lapis, hãy coi đó là món đeo dịp, tháo khi làm việc nhà và bếp núc. Không dùng dung dịch tẩy rửa trang sức có tính axit hay amoniac, không ngâm, không dùng máy siêu âm; lau bằng khăn mềm hơi ẩm là đủ.
Đeo đá nhạy hoá chất ở chỗ nào trên người
Cùng một viên ngọc lam, đeo ở ngón tay và đeo ở cổ là hai chuyện rất khác nhau. Bàn tay chạm nước, xà phòng, cồn, thức ăn, tay nắm cửa nhiều lần trong ngày; cổ và dái tai thì chủ yếu gặp mồ hôi, nước hoa và mỹ phẩm. Vì vậy với nhóm đá nhạy, chọn đúng vị trí đeo giải quyết được phần lớn vấn đề trước cả khi bàn tới cách làm sạch.
Mặt dây và bông tai là hai vị trí dễ chịu nhất. Chỉ cần xịt nước hoa trước khi đeo, hoặc xịt ở chỗ khác như cổ tay, sau gáy xa mặt dây, là giảm được đa số tiếp xúc. Với bông tai, nên đeo sau khi đã xịt tóc và đã thoa kem dưỡng vùng mặt. Mặt dây dài nằm trên áo ít chạm da hơn mặt dây ngắn sát cổ, nên ít gặp mồ hôi hơn.
Vòng tay hạt đá nhạy là món chịu nhiều nhất, vì cổ tay vừa chạm da nhiều, vừa gặp nước khi rửa tay, vừa cọ vào mặt bàn. Dây xâu hạt cũng ngấm mồ hôi và yếu đi theo thời gian. Nhẫn đứng thứ hai. Nếu bạn muốn một món đá nhạy để đeo gần như mỗi ngày, mặt dây là lựa chọn thực tế nhất; nhẫn và vòng nên để dành cho những ngày ít việc tay chân.
Thói quen "đeo sau cùng, tháo đầu tiên"
Thợ kim hoàn hay dặn khách một câu ngắn: trang sức là thứ đeo sau cùng khi chuẩn bị ra ngoài và tháo đầu tiên khi về nhà. Với đá nhạy hoá chất, câu này có thể cụ thể hoá thành vài bước.
- Buổi sáng: bôi kem dưỡng, kem chống nắng, trang điểm, xịt nước hoa, xịt tóc xong, đợi vài phút cho khô.
- Đeo trang sức đá nhạy cuối cùng, sau khi đã mặc quần áo, để tránh vướng sợi vải và va vào móc áo.
- Trong ngày: khi rửa tay hay xoa cồn sát khuẩn, nếu có thể hãy tháo nhẫn; nếu không, ít nhất lau khô mặt đá sau đó.
- Về nhà: tháo trang sức trước khi nấu ăn, rửa bát, tắm, dọn dẹp.
- Lau từng món bằng khăn vải mềm, khô hoặc hơi ẩm, để bỏ mồ hôi và lớp mỹ phẩm còn bám.
- Cất riêng trong túi vải hoặc ngăn hộp có lót, không để chung với chai lọ mỹ phẩm, không để ở nhà tắm vì hơi ẩm và hoá chất.
Nghe có vẻ nhiều việc, nhưng sau vài tuần nó thành phản xạ. Những người giữ được ngọc lam, malachite, lapis đẹp qua nhiều năm thường không dùng dung dịch đặc biệt nào; họ chỉ ít để đá gặp hoá chất. Ở mức nhắc thêm: ngọc trai, san hô và hổ phách theo đúng nguyên tắc này, và cũng kỵ nước hoa như lapis.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lam đã ngả xanh lục có làm trở lại màu xanh trời được không?
Thường không thể đưa về màu ban đầu một cách an toàn tại nhà. Các cách tẩy hay ngâm hoá chất dễ làm hỏng thêm, nhất là với ngọc lam đã ổn định nhựa. Nếu muốn, hãy nhờ người có chuyên môn xem viên đá; nhiều người chọn giữ màu mới như một dấu vết của thời gian đeo.
Cồn sát khuẩn có làm hỏng mọi loại đá không?
Không. Với sapphire, ruby, thạch anh, garnet và đa số đá cứng không xử lý, cồn gần như không gây hại. Cần cẩn thận với đá xốp, đá đã ổn định nhựa, đá nhuộm, đá phủ màng và đá hữu cơ như hổ phách, ngọc trai.
Có cách nào biết lapis của mình đã nhuộm hay chưa?
Người giám định có thể kiểm tra bằng nhiều cách. Ở nhà, không nên tự thử bằng cồn hay axeton vì chính việc thử có thể làm hỏng viên đá. Hãy hỏi người bán và xem giấy kèm theo; mô tả trung thực thường ghi rõ đá có nhuộm hay xử lý không.
Malachite đeo đi biển có được không?
Không nên. Nước biển có muối, cát có thể cào xước mặt đá rất nhanh vì malachite mềm, và kem chống nắng thoa liên tục cũng bám vào đá. Nếu muốn đeo đá màu khi đi biển, nên chọn đá cứng và bền như thạch anh hay garnet, nạm chắc chắn.
Đeo vòng hạt ngọc lam khi tập thể dục có sao không?
Mồ hôi nhiều và cọ xát liên tục trong lúc tập là điều kiện dễ làm ngọc lam đổi màu và mòn. Dây xâu hạt cũng dễ bẩn và yếu đi khi ướt mồ hôi. Nên tháo vòng trước khi tập và lau khô nếu lỡ đeo.
Đá nhạy hoá chất có nên dùng dung dịch làm sạch trang sức bán sẵn không?
Nhiều dung dịch bán sẵn được pha cho vàng, bạc và đá cứng, có thể chứa amoniac hoặc chất tẩy. Với ngọc lam, malachite, lapis, chỉ nên dùng khăn mềm, nước ấm vừa phải và lượng rất ít xà phòng dịu, lau nhanh rồi lau khô.