Đá tổng hợp là đá được tạo trong phòng thí nghiệm có cùng thành phần và cấu trúc với đá tự nhiên, nên độ bền khi đeo về cơ bản giống đá tự nhiên cùng loại. Ruby và sapphire tổng hợp có độ cứng 9 như corundum tự nhiên; spinel tổng hợp cứng khoảng 8 như spinel tự nhiên. Đá mô phỏng thì khác: chúng chỉ trông giống đá thật, còn bản chất có thể là thuỷ tinh, nhựa hay một khoáng vật khác, với độ bền khác hẳn.
Người mua hay nghĩ đá "nhân tạo" thì kém bền, hoặc ngược lại tưởng mọi viên giá mềm đều bền như nhau. Cả hai đều chưa đúng. Bài tách rõ ba nhóm tự nhiên, tổng hợp và mô phỏng, cộng thêm đá ghép, rồi nói cách đeo hợp với từng nhóm. Bài không bàn chuyện giá trị hay phân biệt thật giả bằng mắt.
Tự nhiên, tổng hợp, mô phỏng, ghép: bốn thứ khác nhau
Đá tự nhiên hình thành trong lòng đất. Có thể đã qua xử lý như nung, lấp đầy, nhưng vật liệu gốc là khoáng vật tự nhiên. Đá tổng hợp được tạo trong phòng thí nghiệm hoặc nhà máy, có cùng thành phần hoá học, cấu trúc tinh thể và tính chất vật lý với đá tự nhiên cùng tên. Một viên ruby tổng hợp là corundum thật, chỉ khác nguồn gốc.
Đá mô phỏng là vật liệu bắt chước vẻ ngoài của một đá khác. Thuỷ tinh màu đỏ bắt chước ruby, thuỷ tinh xanh bắt chước sapphire, đá CZ không màu hoặc màu bắt chước nhiều loại đá; một số viên mô phỏng thậm chí là một đá tự nhiên rẻ hơn giả làm đá khác. Tính chất của chúng là tính chất của vật liệu thật, không phải của đá được bắt chước.
Đá ghép gồm hai hoặc ba lớp dán lại, như opal doublet, triplet, hay các viên ghép mặt trên là đá thật, phần dưới là vật liệu khác. Độ bền của đá ghép phụ thuộc vào cả các lớp lẫn lớp keo. Khi đọc mô tả hoặc giấy kèm theo, biết món đồ của mình thuộc nhóm nào là bước đầu tiên để đeo cho đúng. Phần đọc mô tả có ở danh mục riêng của trang.
Độ bền khi đeo của một số đá tổng hợp và mô phỏng hay gặp
Độ cứng ghi theo khoảng tham khảo phổ biến. Thuỷ tinh có nhiều loại, nên khoảng độ cứng là ước lượng chung.
| Vật liệu | Nhóm | Độ cứng tham khảo | Bền khi đeo so với đá thật tương ứng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Ruby, sapphire tổng hợp | Tổng hợp (corundum) | 9 | Tương đương | Đeo hằng ngày tốt; ít vết nứt nên có khi chịu va tốt hơn |
| Spinel tổng hợp | Tổng hợp | Khoảng 8 | Tương đương spinel tự nhiên | Hay dùng làm đá màu xanh, hồng giá mềm |
| Thạch anh nuôi thuỷ nhiệt | Tổng hợp | 7 | Tương đương | Phổ biến ở thạch anh tím, citrine |
| Ngọc lục bảo tổng hợp | Tổng hợp (beryl) | Khoảng 7,5 đến 8 | Thường bền hơn do ít vết nứt | Một số loại vẫn có bao thể riêng |
| Đá CZ màu | Mô phỏng | Khoảng 8 đến 8,5 | Khác loại; khá cứng nhưng dễ xỉn do bám bẩn | Nặng hơn nhiều đá cùng cỡ |
| Thuỷ tinh màu | Mô phỏng | Khoảng 5 đến 6 | Kém hơn rõ | Mép giác mòn, mặt trầy nhanh khi đeo nhẫn |
| Nhựa, nhựa tổng hợp | Mô phỏng | Thấp | Kém hơn rõ | Trầy, mờ, kỵ dung môi và nhiệt |
Điều đáng chú ý là đá tổng hợp nhiều khi chịu đeo tốt hơn đá tự nhiên cùng loại, vì chúng thường ít vết nứt và bao thể hơn. Ngược lại, viên mô phỏng bằng thuỷ tinh trông rất giống sapphire ngày mới mua có thể mờ hẳn sau một năm đeo nhẫn hằng ngày.
Đá tổng hợp có cần chăm sóc giống đá tự nhiên không
Về cơ bản là có, vì chúng là cùng một khoáng vật. Một chiếc nhẫn sapphire tổng hợp có thể đeo hằng ngày, làm sạch bằng nước ấm vừa phải và xà phòng dịu như sapphire tự nhiên. Ruby tổng hợp chịu nhiệt tốt như ruby tự nhiên không lấp đầy. Những đá có điểm yếu tự thân như cát khai của topaz thì phiên bản tổng hợp, nếu có, cũng mang điểm yếu đó.
Khác biệt nằm ở bao thể và xử lý. Đá tổng hợp được tạo trong điều kiện kiểm soát nên thường sạch hơn; ít vết nứt nghĩa là ít điểm yếu hơn khi va hay gặp nhiệt. Đá tổng hợp cũng thường không cần lấp dầu, lấp thuỷ tinh. Vì vậy một viên ngọc lục bảo tổng hợp thường không đòi hỏi mức cẩn thận như ngọc lục bảo tự nhiên lấp dầu.
Tuy vậy, không nên mặc định viên tổng hợp nào cũng sạch hoàn toàn. Một số phương pháp tạo đá để lại bao thể đặc trưng như bọt khí, đường cong tăng trưởng hay mảnh chất trợ dung. Nếu viên đá có bao thể lớn, các lời khuyên về nhiệt và va đập vẫn áp dụng như với đá tự nhiên.
Thuỷ tinh và nhựa giả đá: vì sao mờ nhanh
Thuỷ tinh là một trong những vật liệu mô phỏng đá lâu đời nhất và vẫn phổ biến trên trang sức thời trang. Thuỷ tinh có thể được pha màu rất giống đá thật và mài giác đẹp. Nhưng độ cứng của thuỷ tinh thường chỉ khoảng 5 đến 6, thấp hơn hạt thạch anh trong bụi. Đeo trên nhẫn hằng ngày, mép giác của viên thuỷ tinh tròn đi và mặt bàn đầy vết xước chỉ sau vài tháng tới một năm, tuỳ thói quen.
Thuỷ tinh cũng không có cát khai nhưng giòn; một cú va mạnh có thể làm mẻ thành vết vỡ dạng vỏ sò rất đặc trưng. Đá nhựa còn mềm hơn, dễ trầy, dễ mờ khi gặp dung môi như cồn, nước hoa, và có thể biến dạng ở nhiệt độ không quá cao.
Điều này không có nghĩa là trang sức đá thuỷ tinh không đáng đeo. Bông tai, mặt dây, trâm cài bằng thuỷ tinh có thể giữ đẹp lâu vì ít va chạm. Chỉ là nếu bạn mua một chiếc nhẫn "đá màu" giá mềm để đeo hằng ngày, nên biết trước rằng nếu đó là thuỷ tinh, nó sẽ xuống sắc nhanh hơn nhiều so với đá tự nhiên hay tổng hợp.
Đá ghép khi đeo: chỗ yếu là lớp keo
Kỵ ngâm nước lâu. Nước, nhất là nước nóng và xà phòng, có thể ngấm vào lớp keo theo thời gian, làm lớp keo đục hoặc bong. Viên đá ghép bị ngấm nước thường hiện một vệt mờ hoặc bọt ở giữa các lớp.
Kỵ nhiệt. Keo mềm ra hoặc hỏng khi gặp nhiệt cao, nên đá ghép phải được tháo ra khi thợ hàn sửa trang sức.
Kỵ dung môi. Cồn, axeton, một số dung dịch làm sạch có thể tác động lên keo. Chỉ nên lau đá ghép bằng khăn ẩm.
Kỵ máy siêu âm. Rung mạnh có thể làm tách lớp. Đây là lời khuyên chung cho mọi đá ghép.
Mặt trên có thể bền, mặt dưới thì không. Một viên ghép có chỏm thạch anh chịu trầy tốt ở mặt trên, nhưng độ bền tổng thể vẫn bị giới hạn bởi lớp keo và lớp yếu nhất. Khi viên đá đã nằm trong ổ bao kín mép, bạn khó nhìn thấy đường ghép, nên thông tin từ người bán là quan trọng.
Đeo đúng theo vật liệu thật của viên đá
Nếu không chắc món trang sức của mình là đá gì, có thể làm theo các bước sau để quyết định cách đeo.
- Đọc lại mô tả, tem, giấy kèm theo khi mua: các chữ "tổng hợp", "nhân tạo", "mô phỏng", "ghép" hay tên vật liệu như "thuỷ tinh", "CZ" là manh mối quan trọng nhất.
- Nếu mô tả chỉ ghi chung chung như "đá màu", "đá cao cấp", hãy hỏi lại người bán tên vật liệu cụ thể.
- Khi không có thông tin, đeo theo nguyên tắc của nhóm yếu nhất có thể: tránh nước nóng, nhiệt, dung môi và máy siêu âm, tháo khi làm việc tay chân.
- Nếu món đồ có giá trị lớn với bạn, nhờ một nơi giám định xác định vật liệu; kết quả giúp bạn biết cách đeo và cách sửa về sau.
- Khi mang đi sửa, nói rõ những gì bạn biết về viên đá, kể cả khi đó là đá tổng hợp hay thuỷ tinh; thợ cần thông tin này để chọn cách làm.
Biết vật liệu không chỉ để đeo đúng. Nó còn giúp bạn có kỳ vọng đúng: một chiếc nhẫn thuỷ tinh mờ đi sau một năm là chuyện của vật liệu, không phải lỗi của bạn hay của thợ.
Chọn món theo nhu cầu: khi nào đá tổng hợp là lựa chọn hợp lý
Đá tổng hợp hay bị coi nhẹ, nhưng về độ bền, chúng là lựa chọn hợp lý trong nhiều tình huống. Một người muốn đeo nhẫn ruby đỏ hằng ngày khi làm việc nhiều bằng tay có thể chọn ruby tổng hợp nạm ổ thấp, vừa có màu mong muốn, vừa bền như corundum, lại ít lo vết nứt. Một món trang sức đi du lịch, đi biển cũng là chỗ đá tổng hợp hợp lý, vì mất hay hỏng ít tiếc hơn.
Điều quan trọng là món đồ được mô tả trung thực. Đá tổng hợp bán đúng tên là đá tổng hợp là một sản phẩm bình thường; đá tổng hợp bán như đá tự nhiên mới là vấn đề. Người mua có quyền biết, và người bán có trách nhiệm nói rõ.
Còn với đá mô phỏng bằng thuỷ tinh hay nhựa, hãy chọn chúng cho những món ít va chạm như bông tai, mặt dây, trâm cài, và coi nhẫn thuỷ tinh là món đeo dịp. Như vậy bạn tận dụng được vẻ đẹp và sự đa dạng màu sắc của chúng mà không thất vọng vì chúng xuống sắc nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Ruby tổng hợp có bền như ruby thật khi đeo không?
Có. Ruby tổng hợp là corundum, cùng thành phần và độ cứng 9 như ruby tự nhiên. Vì thường ít vết nứt và không lấp đầy, ruby tổng hợp có khi còn chịu va và nhiệt tốt hơn một số ruby tự nhiên nhiều vết nứt hay đã lấp thuỷ tinh.
Nhẫn đá màu giá rẻ bị mờ sau vài tháng có phải do đá giả không?
Có thể. Nếu viên đá là thuỷ tinh hay nhựa, nó mềm hơn bụi nên trầy và mờ nhanh khi đeo nhẫn hằng ngày. Cũng có khả năng chỉ là mặt sau bám bẩn; hãy rửa sạch trước rồi soi mép giác bằng kính lúp xem có bị tròn và xước không.
Đá CZ màu có đeo hằng ngày được không?
Đá CZ khá cứng, khoảng 8 đến 8,5, nên chịu trầy tốt hơn thuỷ tinh rất nhiều. Điểm yếu thường gặp là dễ bám bẩn và trông xỉn, cần làm sạch đều. Về va đập, CZ khá giòn nên vẫn có thể mẻ mép khi va mạnh.
Đá ghép có đeo khi rửa tay được không?
Rửa tay nhanh thỉnh thoảng thường không gây hại ngay, nhưng lặp lại hằng ngày có thể làm nước ngấm dần vào lớp keo. Với opal ghép và các đá ghép khác, tháo trước khi rửa tay, tắm và rửa bát là thói quen nên có.
Làm sao biết đá trên trang sức là tổng hợp hay tự nhiên?
Nhiều trường hợp không phân biệt được bằng mắt thường hay kính lúp đơn giản, vì đá tổng hợp có cùng tính chất với đá tự nhiên. Cách chắc chắn là nhờ phòng giám định. Trong lúc chưa biết, có thể đeo theo nguyên tắc của đá tự nhiên cùng loại.
Có nên dùng máy siêu âm làm sạch đá tổng hợp không?
Với ruby, sapphire, spinel tổng hợp không có vết nứt, nhiều thợ coi là chấp nhận được. Với đá ghép, thuỷ tinh có vết nứt, đá có lớp phủ thì không nên. Nếu không chắc vật liệu, nước ấm vừa phải và xà phòng dịu vẫn là cách an toàn.