Màu một viên đá là kết quả của ánh sáng chiếu vào nó; đèn vàng ấm, đèn trắng văn phòng và ánh nắng có thành phần màu khác nhau, nên cùng một viên đá có thể trông khác hẳn ở ba nơi đó. Đá đỏ, cam, vàng thường đẹp lên dưới đèn ấm; đá lam đậm hay tối đi dưới đèn ấm và tươi hơn dưới ánh sáng ban ngày; một số loại đá đổi hẳn sắc theo nguồn sáng.
Bài này giải thích hiện tượng ở mức dễ hiểu, đưa ra bảng các loại đá thường gặp dưới hai kiểu ánh sáng, nói riêng về nhóm đá đổi màu, rồi gợi ý chọn đá cho môi trường bạn hay có mặt: văn phòng, tiệc tối hay ngoài trời. Cuối bài là cách tự thử đá dưới nhiều nguồn sáng bằng những gì có sẵn ở nhà.
Ánh sáng khác nhau thì viên đá khác nhau
Ánh sáng trắng mà ta thấy là hỗn hợp của nhiều màu. Ánh nắng ban ngày có tỉ lệ các màu khá cân bằng, hơi nghiêng về lam vào giữa trưa và ngày trời râm. Đèn sợi đốt, nến, và đèn LED loại "ánh vàng" có nhiều sắc đỏ, cam, vàng hơn, ít sắc lam. Đèn LED "ánh trắng" và đèn huỳnh quang văn phòng nghiêng về lam và lục hơn, tuỳ loại.
Viên đá không tự phát ra màu; nó hấp thụ một số màu của ánh sáng chiếu vào và để lại những màu còn lại cho mắt ta. Nếu nguồn sáng thiếu chính màu mà viên đá "để lại", viên đá trông tối và xỉn. Đó là lý do một viên sapphire lam rực dưới ánh sáng ban ngày có thể trông lam đen dưới đèn vàng: đèn vàng có ít ánh lam để viên đá phản lại.
Ngược lại, đá đỏ, cam, vàng nhận được rất nhiều màu "của mình" từ đèn ấm, nên trông rực và ấm hơn. Ruby, garnet, citrine, spessartine thường được nhận xét là "lên đèn" trong không gian nhà hàng hay tiệc tối. Hiểu điều này, bạn sẽ không ngạc nhiên khi viên đá của mình trông khác giữa sáng và tối, và có thể chọn đá theo nơi mình hay đeo.
Đá thường gặp dưới ánh sáng ấm và ánh sáng ban ngày
Bảng ghi xu hướng thường được người làm nghề nhận xét. Từng viên cụ thể có thể khác, vì độ đậm và sắc phụ của nó cũng góp phần.
| Đá | Dưới đèn vàng ấm | Dưới ánh sáng ban ngày | Gợi ý dùng |
|---|---|---|---|
| Sapphire lam đậm | Dễ tối, lam ngả đen | Lam rõ, tươi | Đá lam sáng vừa đỡ bị tối dưới đèn ấm |
| Tanzanite | Ngả tím, ánh tím đỏ rõ | Ngả lam nhiều hơn | Hợp cả hai, mỗi nơi một vẻ |
| Ruby, spinel đỏ | Đỏ ấm, rực | Đỏ sáng, nhiều viên rực lên dưới nắng | Đẹp ở cả văn phòng và tiệc tối |
| Garnet đỏ sẫm | Đỏ ấm nhưng có thể tối | Đỏ rõ hơn | Garnet sáng màu hợp tiệc tối hơn viên quá sẫm |
| Emerald | Giữ sắc lục khá ổn, ấm hơn chút | Lục rõ | Ít bị ảnh hưởng, dễ đeo mọi nơi |
| Citrine, đá vàng cam | Ấm, rực | Vàng sáng | Rất hợp tiệc tối |
| Amethyst | Một số viên ngả tím đỏ hơn | Tím lạnh hơn | Tuỳ viên, nên thử |
| Aquamarine | Lam nhạt có thể mất sắc, gần không màu | Lam băng rõ | Hợp ban ngày hơn |
Nhìn chung, nếu bạn hay đeo trang sức vào buổi tối dưới đèn ấm, đá ấm sắc và đá lam không quá đậm sẽ cho bạn ít bất ngờ nhất.
Nhóm đá đổi màu theo nguồn sáng
Alexandrite. Ví dụ kinh điển: lục ngả lam dưới ánh sáng ban ngày, đỏ hoặc đỏ tía dưới đèn sợi đốt. Mức đổi màu của từng viên khác nhau; viên đổi rõ rệt hiếm và được đánh giá cao.
Garnet đổi màu. Một số garnet đổi giữa lục ô liu, lam lục và hồng tía, đỏ tuỳ nguồn sáng. Nhóm này ít phổ biến trong trang sức đại trà.
Sapphire đổi màu. Có viên chuyển từ lam sang tím khi đổi từ ánh sáng ban ngày sang đèn ấm. Hiệu ứng thường nhẹ hơn alexandrite.
Đá tổng hợp đổi màu. Trên thị trường có nhiều viên "alexandrite" thực chất là corundum tổng hợp được pha để đổi màu, sắc đổi thường từ lam xám sang tím, khác với kiểu lục sang đỏ của alexandrite. Nếu mô tả không ghi rõ, hãy hỏi người bán đây là alexandrite tự nhiên, alexandrite tổng hợp hay vật liệu khác.
Đeo đá đổi màu. Đá đổi màu là thứ đáng đeo ở nhiều nơi khác nhau để thấy hiệu ứng. Một chiếc nhẫn đeo từ văn phòng ra bữa tối cho bạn hai màu trong một ngày, điều này thường làm người đeo thấy thú vị hơn chính con số trên giấy.
Văn phòng: đèn trắng, màn hình và khoảng cách giao tiếp
Phần lớn văn phòng ở thành phố dùng đèn LED trắng hoặc đèn huỳnh quang, kèm ánh sáng cửa sổ. Dưới nguồn sáng này, đá lam, lục, tím thường giữ màu tốt, trông sạch và mát. Đá đỏ vẫn đẹp nhưng bớt ấm, đôi khi trông "lạnh" hơn so với ở nhà. Đá vàng cam vẫn sáng.
Ở văn phòng, người khác nhìn bạn ở khoảng cách bàn làm việc, cuộc họp, tức là khá gần. Đá cỡ nhỏ và vừa đủ để thấy màu mà không gây chú ý quá mức. Màu bão hoà vừa phải thường dễ đi hơn màu quá rực, vì trang phục công sở hay là màu trung tính, và một viên đá quá rực dễ thành điểm duy nhất người ta nhìn vào.
Nếu công việc của bạn có nhiều cuộc gọi video, nên biết rằng camera máy tính thường hiện đá màu khá kém: đá nhỏ thành một chấm sáng, đá đậm có thể thành chấm đen. Bông tai đá màu sáng vừa thường lên hình rõ hơn đá rất đậm. Đây là chi tiết nhỏ, nhưng với người hay họp trực tuyến, nó quyết định món đá có "hiện diện" trong ngày làm việc hay không.
Tiệc tối: đèn vàng, đèn màu và ánh nến
Nhà hàng, tiệc cưới, buổi gặp mặt buổi tối hay dùng đèn vàng ấm, thường không quá sáng. Trong không gian đó, đá ấm sắc như ruby, garnet sáng, spinel đỏ, citrine, tourmaline hồng toả sắc rất đẹp. Đá lam đậm, tím đậm có xu hướng tối lại, nhìn từ xa gần như đen. Nếu bạn muốn đeo đá lam đi tiệc, viên lam sáng vừa hoặc đá lam có nhiều giác lấp lánh sẽ đỡ bị chìm hơn.
Nhiều sảnh tiệc dùng đèn sân khấu màu, đèn chuyển động. Những nguồn sáng này làm mọi màu đá thay đổi liên tục, khó dự đoán. Ở đây, độ lấp lánh của đá quan trọng hơn màu: đá có giác mài tốt bắt đèn và loé sáng, còn đá cabochon, đá đục ít "bắt" đèn hơn.
Ánh nến và đèn rất ấm là trường hợp cực đoan của đèn vàng. Đá ấm trông như phát sáng; đá lạnh mất gần hết sắc. Nếu bạn dự một bữa tối dưới ánh nến, như tiệc kỷ niệm nhỏ, đó là dịp hợp cho đá đỏ, đá vàng, đá hồng ấm. Trong ảnh chụp ở những dịp này, đèn flash lại làm đá trông khác hẳn, thường lạnh và phẳng hơn, nên đừng bất ngờ khi xem lại ảnh.
Ngoài trời ban ngày
Ánh nắng là nguồn sáng mạnh và đầy đủ nhất mà viên đá gặp. Vài điều thường thấy khi bạn đeo đá màu ra ngoài:
- Đá đậm, nhất là sapphire lam đậm và garnet sẫm, trông sáng và rõ màu hẳn so với trong nhà.
- Nhiều viên ruby và spinel đỏ trông như rực lên dưới nắng, vì ngoài màu còn có hiện tượng phát quang nhẹ do thành phần tử ngoại của ánh nắng; mức độ khác nhau từng viên.
- Đá nhạt có thể trông gần như không màu dưới nắng gắt, đặc biệt khi nhìn từ xa.
- Trong bóng râm hoặc trời nhiều mây, ánh sáng nghiêng về lam: đá lam, lục trông mát và đẹp, đá đỏ trông bớt ấm.
- Một số loại đá nhạy với ánh nắng lâu ngày, như kunzite hay một số amethyst, có thể nhạt màu dần nếu phơi nắng mạnh thường xuyên; đây là chuyện độ bền, nên tránh để trang sức dưới nắng khi không đeo.
Nếu bạn thường ở ngoài trời, chọn đá theo màu dưới ánh sáng ban ngày; đó là màu người khác sẽ thấy nhiều nhất trên người bạn.
Chọn đá theo nơi bạn có mặt nhiều nhất
Không viên đá nào đẹp như nhau ở mọi nơi. Cách thực tế là xác định môi trường bạn ở nhiều nhất khi đeo trang sức, rồi chọn đá đẹp nhất ở đó:
- Làm việc văn phòng cả ngày, ít đi tiệc: ưu tiên đá lam, lục, tím ở độ đậm vừa; đây là nhóm đẹp dưới đèn trắng và ánh cửa sổ.
- Hay dự tiệc tối, sự kiện, đám cưới: ưu tiên đá đỏ, hồng ấm, vàng cam, hoặc đá lam sáng thay vì lam đậm; chọn đá giác mài tốt để bắt đèn.
- Làm việc ngoài trời, đi lại nhiều dưới nắng: đá đậm vẫn rõ màu, đá rất nhạt dễ "biến mất"; chọn đá bền màu dưới ánh nắng.
- Đeo một món cho cả ngày, từ sáng tới tối: emerald, ruby, spinel đỏ và một số đá có độ đậm vừa thường ít bị nguồn sáng làm lệch nhiều; đá đổi màu là lựa chọn cho người thích thấy viên đá thay sắc theo giờ.
- Người hay chụp ảnh, quay video: thử trước viên đá trước camera ở nơi bạn hay chụp, vì camera và đèn flash có thể làm màu lệch xa so với mắt thường.
Hai người cùng thích một màu đá có thể hợp hai viên khác nhau chỉ vì một người sống giữa văn phòng, người kia hay ở ngoài trời. Ánh sáng nơi bạn sống là một phần của việc phối màu đá, cũng như màu áo hay màu kim loại.
Tự thử đá dưới nhiều nguồn sáng
Bạn không cần thiết bị gì đặc biệt. Ở nhà hoặc ở tiệm, làm theo các bước sau để biết viên đá của mình sẽ trông thế nào ở những nơi khác nhau:
- Nhìn viên đá gần cửa sổ ban ngày, không nắng chiếu trực tiếp. Đây là mốc so sánh.
- Mang viên đá dưới một bóng đèn ánh vàng trong nhà, như đèn ngủ hay đèn phòng khách loại ấm. Quan sát sắc và độ đậm.
- Bật đèn pin điện thoại, vốn thường cho ánh trắng ngả lạnh, chiếu nghiêng vào viên đá ở khoảng cách một gang tay.
- Nếu ở tiệm, xin xem viên đá ngoài khu vực đèn tủ kính, vì đèn tủ thường được chọn để mọi viên đá trông rực nhất.
- Ghi lại ấn tượng ở mỗi nguồn sáng. Nếu viên đá đẹp ở nơi bạn hay có mặt nhất, đó là viên đá hợp với bạn, dù nó không phải đẹp nhất dưới đèn tiệm.
Năm phút thử như vậy giúp bạn tránh cảm giác hụt hẫng khi viên đá rực rỡ ở tiệm về nhà lại trông khác hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhẫn sapphire của mình trông gần như đen vào buổi tối?
Đèn vàng ấm buổi tối có ít ánh lam, nên sapphire lam, nhất là viên đậm, không có nhiều ánh lam để phản lại và trông tối đi. Dưới ánh sáng ban ngày hoặc đèn trắng, màu lam sẽ rõ trở lại. Viên đá không hề đổi màu thật.
Đá màu nào đẹp nhất khi đi tiệc tối?
Đá ấm sắc như ruby, spinel đỏ, garnet sáng màu, citrine, tourmaline hồng thường "lên đèn" dưới ánh vàng của tiệc tối. Đá có giác mài tốt cũng bắt đèn và lấp lánh hơn. Đá lam, tím rất đậm dễ bị tối trong không gian này.
Alexandrite đổi màu như thế nào?
Alexandrite tự nhiên thường có màu lục ngả lam dưới ánh sáng ban ngày và đỏ hoặc đỏ tía dưới đèn sợi đốt. Mức đổi màu khác nhau từng viên. Trên thị trường có nhiều vật liệu tổng hợp đổi màu được bán dưới tên này, nên cần hỏi người bán cho rõ.
Thử màu đá ở tiệm có đáng tin không?
Đèn tủ kính ở tiệm thường mạnh và được chọn để đá trông rực. Bạn nên xin xem viên đá ở chỗ có ánh sáng ban ngày gián tiếp, như gần cửa, và nếu được thì dưới một nguồn sáng ấm, để biết màu đá ở điều kiện thực tế.
Ánh nắng có làm đá màu bị phai không?
Phần lớn đá quý phổ biến bền màu dưới ánh sáng. Tuy vậy, một số loại như kunzite, một số amethyst và vài loại đá đã qua xử lý màu có thể nhạt dần nếu phơi nắng mạnh thường xuyên. Không nên để trang sức dưới nắng khi không đeo.
Đá màu đeo đi làm nên chọn thế nào?
Văn phòng thường dùng đèn trắng, nên đá lam, lục, tím giữ màu tốt. Chọn đá cỡ nhỏ và vừa, độ bão hoà vừa phải để hợp trang phục công sở. Nếu họp trực tuyến nhiều, đá sáng màu vừa thường lên hình rõ hơn đá rất đậm.