Ngọc lục bảo đeo hằng ngày được, nhưng là một trong những đá màu cần đeo cẩn thận nhất. Lý do không nằm ở độ cứng: ngọc lục bảo có độ cứng khoảng 7,5 đến 8, đủ để không bị bụi cát cào xước. Lý do nằm ở chỗ gần như mọi viên ngọc lục bảo đều có bao thể và vết nứt bên trong, và rất nhiều viên đã được lấp dầu hoặc nhựa để những vết nứt ấy bớt lộ.
Vết nứt làm viên đá chịu va kém; dầu và nhựa thì nhạy với nhiệt, dung môi và rung. Hai điều đó cộng lại quyết định cách đeo. Bài không hướng dẫn chọn mua ngọc lục bảo hay đánh giá màu, mà đi vào những gì xảy ra với viên đá sau khi nó đã nằm trên tay bạn.
Vì sao ngọc lục bảo bị coi là đá khó đeo dù không mềm
Ngọc lục bảo là một loại beryl, cùng khoáng vật với aquamarine và morganite, màu lục do crom hoặc vanadi. Trong quá trình hình thành, tinh thể thường chịu nhiều biến động, nên bên trong có rất nhiều bao thể, vết nứt nhỏ, khe chứa chất lỏng. Người trong nghề gọi chung cái thế giới bên trong ấy là "vườn" của viên đá. Một viên ngọc lục bảo hoàn toàn sạch là rất hiếm.
Các vết nứt ấy là điểm yếu cơ học. Khi viên đá bị va, lực có thể lan theo vết nứt sẵn có, làm vết nứt dài thêm hoặc tách một mảnh. Đó là lý do sách ngọc học hay xếp độ dai của ngọc lục bảo ở mức kém đến trung bình, thấp hơn nhiều so với ruby, sapphire hay spinel có độ cứng tương đương hoặc cao hơn.
Nói cách khác, ngọc lục bảo ít bị trầy nhưng dễ bị thương. Nó hợp với người đeo biết để ý va chạm, và hợp với những kiểu nạm che chắn tốt. Nó không hợp với những công việc tay chân liên tục, nơi nhẫn bị gõ vào bề mặt cứng hàng chục lần mỗi ngày.
Vết nứt lấp dầu, lấp nhựa: điều gì xảy ra khi đeo nhiều năm
Từ lâu, người ta đã lấp các vết nứt chạm bề mặt của ngọc lục bảo bằng dầu không màu để vết nứt bớt lộ, viên đá trông trong hơn. Dầu tuyết tùng là loại thường được nhắc tới; gần đây có cả nhựa tổng hợp. Đây là cách xử lý phổ biến đến mức nhiều phòng giám định coi là thông lệ, nhưng vẫn ghi mức độ lấp đầy trên phiếu, và người bán trung thực cần nói ra.
Dầu không phải là vĩnh viễn. Qua nhiều năm, dầu có thể khô dần hoặc bị đẩy ra khỏi vết nứt, nhất là khi viên đá gặp nhiệt, hơi nước, dung môi hay rung mạnh. Khi đó vết nứt lộ rõ hơn, viên đá trông đục và kém tươi, dù thật ra không có gì mới bị vỡ. Nhiều người hoảng vì tưởng đá "hỏng", trong khi thợ có chuyên môn có thể làm sạch và lấp dầu lại.
Nhựa bền hơn dầu, nhưng nếu bị hỏng do nhiệt hoặc hoá chất thì khó gỡ ra và lấp lại hơn. Vì vậy dù viên của bạn lấp dầu hay nhựa, nguyên tắc chung vẫn giống nhau: tránh nhiệt, tránh hơi nước, tránh máy siêu âm, tránh dung môi. Nếu viên đá có phiếu giám định, hãy đọc mục xử lý để biết mình đang đeo loại nào; phần đọc phiếu có ở danh mục riêng của trang.
Tình huống thường ngày và rủi ro với ngọc lục bảo
Bảng dưới xếp các tình huống hay gặp theo mức rủi ro với một chiếc nhẫn ngọc lục bảo. Mặt dây và bông tai chịu ít rủi ro hơn ở hầu hết các dòng.
| Tình huống | Rủi ro chính | Nên làm |
|---|---|---|
| Rửa tay nhanh bằng nước thường | Thấp; xà phòng để lại màng làm đá đục | Lau khô, thỉnh thoảng lau sạch mặt sau |
| Rửa bát, giặt tay bằng nước nóng | Nhiệt, chất tẩy có thể đẩy dầu ra | Tháo nhẫn |
| Nấu ăn gần lửa, mở nắp nồi hấp | Nhiệt và hơi nước | Tháo nhẫn |
| Xách túi nặng, mang vác, dọn nhà | Va đập, đè ép lên viên đá | Tháo nhẫn hoặc đeo ở tay ít dùng |
| Đi tập thể dục với tạ, xà | Va đập mạnh, kẹp giữa tay và thanh kim loại | Tháo nhẫn |
| Làm việc văn phòng, gõ phím | Thấp; gõ nhẹ vào mép bàn | Đeo được, để ý mép bàn kim loại, kính |
| Mang đi làm sạch ở tiệm | Máy siêu âm, máy hơi nước | Dặn trước: không siêu âm, không hơi nước |
Nhìn bảng có thể thấy phần lớn rủi ro tập trung ở việc nhà và việc tay chân. Đeo ngọc lục bảo đi làm văn phòng hay đi tiệc ít rủi ro hơn nhiều so với đeo khi ở nhà, điều trái với thói quen của nhiều người là "ở nhà thì đeo cho quen".
Kiểu mài và kiểu nạm giúp ngọc lục bảo bền hơn
Một phần lý do kiểu mài bậc thang cắt góc được gọi là "emerald cut" là vì nó hợp với chính ngọc lục bảo. Ngoài kiểu mài, kiểu nạm cũng quyết định nhiều tới độ bền khi đeo.
- Kiểu mài bậc thang cắt góc. Bốn góc được vát đi nên không có góc nhọn dễ mẻ; các mặt giác dài, song song cũng giúp giảm lực tập trung khi mài và khi nạm.
- Cabochon cho viên nhiều vết nứt. Mặt tròn không có cạnh sắc, chịu va tốt hơn; nhiều viên ngọc lục bảo có vườn dày được mài cabochon và vẫn có màu đẹp.
- Bao viền hoặc bao nửa viền. Vành kim loại ôm quanh mép đá là lớp bảo vệ tốt nhất trước va chạm từ bên cạnh.
- Chấu chữ V bọc góc. Nếu dùng chấu, các góc của viên đá nên được chấu bọc lại, không để trơ.
- Ổ không quá cao. Viên đá nằm thấp gần ngón tay ít bị gõ hơn; đổi lại ít ánh sáng lọt vào từ dưới, viên đá trông tối hơn đôi chút.
- Viền đá tấm quanh viên chủ cần cân nhắc. Viền đá nhỏ bảo vệ phần nào cho viên giữa, nhưng nhiều chấu nhỏ cũng là nhiều chỗ cần kiểm tra định kỳ.
Khi đặt làm hoặc chọn vỏ nhẫn cho ngọc lục bảo, nên nói với thợ rằng bạn định đeo thường xuyên; thợ có kinh nghiệm sẽ ưu tiên kiểu nạm che chắn và lực siết vừa phải.
Ngọc lục bảo trên mặt dây, bông tai và lắc tay
Phần lớn câu hỏi về độ bền của ngọc lục bảo xoay quanh nhẫn, vì nhẫn là món chịu va và gặp nước nhiều nhất. Với các món khác, bức tranh nhẹ nhàng hơn hẳn. Mặt dây ngọc lục bảo hiếm khi bị gõ mạnh, ít gặp nước nóng, và nếu được nạm bao viền thì gần như chỉ cần để ý tới nước hoa và việc làm sạch.
Bông tai cũng ít rủi ro, nhưng có hai điểm riêng. Một là rơi: bông tai rơi xuống sàn gạch phòng tắm là cú va hay gặp nhất với đá trên tai, nên khoá bông tai chắc chắn và thói quen tháo đeo trên mặt bàn có khăn lót đáng giá hơn mọi lời khuyên khác. Hai là keo xịt tóc và nước hoa xịt gần tai, có thể phủ lên đá và ảnh hưởng tới lớp dầu lấp vết nứt nếu lặp lại lâu ngày.
Lắc tay đính ngọc lục bảo, nhất là lắc kiểu tennis đính suốt, thì gần với nhẫn hơn là với mặt dây. Cổ tay đặt lên bàn khi viết, gõ phím, va vào cửa xe, mép tủ; các viên đá ở mặt dưới lắc chịu cọ xát liên tục. Nếu thích ngọc lục bảo ở cổ tay, kiểu lắc có ít viên, nạm bao viền, đeo vào những dịp nhẹ nhàng là cách giữ được lâu. Chung một nguyên tắc: món nào càng ít bị va và ít gặp nước nóng thì ngọc lục bảo trên món đó càng bền.
Dấu hiệu viên ngọc lục bảo cần mang đi xem
Viên đá đục hơn trước rõ rệt. Nếu sau khi rửa sạch mà viên đá vẫn trông mờ, xám, có thể dầu trong vết nứt đã khô hoặc bị đẩy ra. Thợ có chuyên môn có thể xác định và đề xuất lấp lại.
Xuất hiện vệt sáng mới khi xoay dưới đèn. Một vết nứt mới hoặc vết nứt cũ dài thêm thường hiện thành vệt sáng phẳng. Đây là lúc nên ngừng đeo hằng ngày cho tới khi được xem.
Chấu hoặc vành bao bị lỏng, viên đá lúc lắc. Viên đá cọ vào kim loại khi lỏng sẽ mẻ mép. Với ngọc lục bảo, việc siết lại cần làm nhẹ tay, nên báo tên đá cho thợ.
Mép đá có chỗ mẻ nhỏ. Mẻ ở mép thường bắt đầu từ một cú va. Mẻ nhỏ có thể được mài sửa, nhưng nếu để lâu, vết mẻ có thể lan vào vết nứt sẵn có.
Mặt sau viên đá bám bẩn đặc. Lớp bẩn làm viên đá tối màu và che mất các dấu hiệu khác. Lau mặt sau bằng bàn chải lông mềm, nước ấm vừa phải và chút xà phòng dịu, tráng sạch rồi lau khô.
Lấp dầu lại và những điều nên hỏi thợ
Lấp dầu lại là việc của người có chuyên môn và thiết bị, không nên tự làm ở nhà bằng dầu ăn hay dầu dưỡng. Khi mang viên đá đi, bạn có thể chuẩn bị theo các bước sau.
- Mang theo phiếu giám định hoặc giấy kèm theo nếu có, để thợ biết viên đá đã được xử lý bằng gì.
- Hỏi thợ có cần tháo viên đá ra khỏi ổ để làm không, và rủi ro khi tháo, nạm lại là gì.
- Hỏi rõ thợ định dùng loại dầu hay nhựa nào, và kết quả có thể kéo dài bao lâu trong điều kiện đeo bình thường.
- Thống nhất trước bằng chữ về trách nhiệm nếu viên đá hư hỏng trong quá trình làm, nhất là với viên có vết nứt lớn.
- Khi nhận lại, so viên đá dưới cùng một loại đèn với ảnh chụp trước khi gửi, xem độ trong và các vết nứt.
- Sau khi lấp lại, quay về thói quen đeo nhẹ nhàng; không có cách xử lý nào làm viên đá hết cần cẩn thận.
Nếu viên đá được lấp bằng nhựa, việc gỡ và lấp lại phức tạp hơn và không phải nơi nào cũng làm. Đây là một lý do nên biết từ khi mua viên đá của mình được xử lý bằng gì.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lục bảo làm nhẫn cưới đeo hằng ngày có ổn không?
Có thể, nếu bạn chọn kiểu nạm che chắn, ổ thấp và tháo nhẫn khi làm việc nhà, nấu nướng, tập thể dục. Nhiều người đeo nhẫn ngọc lục bảo cùng một chiếc nhẫn trơn và chỉ đeo nhẫn trơn những ngày làm việc nặng.
Có nên tự tra dầu cho ngọc lục bảo ở nhà không?
Không nên. Dầu ăn hay dầu dưỡng không phù hợp, có thể đổi màu theo thời gian, và cách tra không đúng không làm dầu đi vào vết nứt. Lấp dầu lại là việc của thợ có chuyên môn và thiết bị phù hợp.
Ngọc lục bảo tổng hợp có bền hơn khi đeo không?
Ngọc lục bảo tổng hợp có cùng thành phần và độ cứng, thường ít vết nứt hơn nên chịu va tốt hơn phần nào. Một số loại vẫn có bao thể riêng. Dù tự nhiên hay tổng hợp, tránh nhiệt và máy siêu âm vẫn là lời khuyên an toàn.
Vì sao viên ngọc lục bảo trông kém xanh sau khi đi làm sạch ở tiệm?
Một khả năng là viên đá đã được đưa vào máy siêu âm hoặc máy hơi nước, làm dầu trong vết nứt bị đẩy ra. Viên đá không mất màu, nhưng vết nứt lộ rõ khiến đá trông đục. Hãy nhờ thợ có chuyên môn xem và cân nhắc lấp dầu lại.
Đeo ngọc lục bảo khi ngủ có sao không?
Rủi ro không lớn nhưng không cần thiết. Nhẫn có thể bị đè, vướng vào chăn gối, và chấu có thể móc sợi vải làm lỏng dần. Tháo nhẫn để vào hộp riêng trước khi ngủ là thói quen tốt cho mọi trang sức có đá.
Mặt dây ngọc lục bảo có cần cẩn thận như nhẫn không?
Ít hơn nhiều, vì mặt dây hiếm khi bị va mạnh và ít gặp nước. Vẫn nên tránh xịt nước hoa trực tiếp lên mặt dây, tránh ngâm nước nóng và kiểm tra khoen, chấu định kỳ.