Cabochon là kiểu mài đá có mặt trên tròn vồng, nhẵn bóng, không có mặt giác; nhẫn đá cabochon là nhẫn gắn viên đá mài theo kiểu này. Cabochon hợp với đá đục hoặc bán trong như ngọc lam, mã não, malachite, opal, với đá có hiệu ứng như ruby sao, sapphire sao, chrysoberyl mắt mèo, và với đá trong nhưng nhiều bao thể, nơi mài giác không cho thêm ánh lấp lánh.
Nhẫn cabochon có vẻ mềm mại, cổ điển và thường bền khi đeo hơn nhiều người nghĩ, vì mặt tròn không có cạnh sắc để mẻ. Bài đi qua: vì sao người ta mài cabochon, đá nào hay gặp, kiểu nạm hợp, độ vồng và độ dày ảnh hưởng gì, và cách giữ mặt đá bóng sau nhiều năm. Kỹ thuật mài cabochon cho đá hiệu ứng có tài liệu chuyên sâu khác; ở đây nói từ phía người đeo.
Vì sao có đá mài giác, có đá mài cabochon
Mài giác là cắt viên đá thành nhiều mặt phẳng có góc tính toán để ánh sáng đi vào, phản xạ bên trong rồi quay ra, tạo độ sáng và lấp lánh. Cách mài này phát huy ở đá trong suốt. Với đá đục, ánh sáng không đi xuyên được, nên mặt giác không tạo thêm lấp lánh; một mặt tròn bóng mới làm nổi màu và vân của đá.
Với đá có hiệu ứng ánh sáng, cabochon gần như là bắt buộc. Ngôi sao trên ruby và sapphire sao, dải sáng trên đá mắt mèo được tạo bởi các bao thể dạng sợi kim xếp theo hướng nhất định bên trong; mặt tròn vồng gom ánh sáng phản xạ từ các sợi đó thành một vệt hay một ngôi sao. Thợ phải định hướng viên đá đúng thì hiệu ứng mới nằm giữa mặt đá.
Ngoài ra, nhiều viên đá trong nhưng có nhiều bao thể hoặc vết nứt được mài cabochon để giữ trọng lượng và để màu hiện đẹp mà không phơi bày bao thể như khi mài giác. Ngọc lục bảo, tourmaline, garnet dạng cabochon khá quen thuộc trong trang sức cổ.
Cũng có những viên cabochon được mài từ đá trong suốt không bao thể chỉ vì người làm muốn vẻ mềm, sâu và tĩnh của mặt tròn. Thạch anh tím, citrine, topaz xanh dạng cabochon thường cho cảm giác màu như một giọt nước có màu, khác hẳn ánh lấp lánh của mặt giác. Đây là lựa chọn thẩm mỹ, không phải dấu hiệu viên đá kém.
Đá hay gặp trên nhẫn cabochon
Độ cứng ghi theo khoảng tham khảo phổ biến trong tài liệu ngọc học.
| Đá | Độ cứng tham khảo | Vì sao hay mài cabochon | Ghi chú khi đeo nhẫn |
|---|---|---|---|
| Ruby sao, sapphire sao | 9 | Làm hiện ngôi sao sáu tia | Rất bền; giữ ngôi sao rõ cần mặt đá sạch |
| Chrysoberyl mắt mèo | Khoảng 8,5 | Làm hiện dải sáng | Bền, hợp nhẫn đeo hằng ngày |
| Ngọc lam | Khoảng 5 đến 6 | Đá đục, khoe màu | Xốp, nhạy dầu và hoá chất |
| Mã não, onyx, chalcedony | Khoảng 6,5 đến 7 | Đá đục hoặc bán trong, khoe vân | Khá bền, mặt mờ dần theo năm |
| Opal | Khoảng 5,5 đến 6,5 | Khoe lửa màu | Mềm, nhạy nước và nhiệt |
| Đá mặt trăng | Khoảng 6 đến 6,5 | Khoe ánh xanh trôi | Có cát khai, mặt dễ mờ |
| Garnet, thạch anh tím | Khoảng 7 đến 7,5 | Viên nhiều bao thể, hoặc thích vẻ cổ điển | Bền khá |
Cùng là nhẫn cabochon, độ bền phụ thuộc gần như hoàn toàn vào loại đá. Một nhẫn sapphire sao có thể đeo mỗi ngày nhiều năm; một nhẫn opal cabochon thì cần nhiều chăm sóc hơn, dù kiểu mài giống nhau.
Mặt tròn vồng chịu va tốt hơn ở đâu
Mặt đá mài giác có nhiều cạnh sắc nơi các mặt giác gặp nhau, và các cạnh đó là chỗ dễ mẻ nhất khi va. Mặt cabochon không có cạnh nào trên mặt trên, lực va trải ra trên một bề mặt cong, nên ít có điểm tập trung lực. Với cùng một loại đá, viên cabochon thường chịu va hằng ngày tốt hơn viên mài giác.
Mép viên cabochon, chỗ mặt cong gặp đáy phẳng, vẫn có thể mẻ nếu mép mài mỏng. Vì vậy cabochon hay được nạm bao viền, vành kim loại ôm quanh mép, vừa giữ đá chắc vừa che chỗ yếu nhất. Cabochon có độ vồng cao còn có mặt nhô lên khá nhiều, sẽ là điểm chạm đầu tiên khi bạn úp tay xuống bàn.
Trầy xước thì khác. Mặt cabochon lớn và bóng hiện rõ mọi vết xước, nhất là trên đá mềm hơn bụi như ngọc lam, opal, đá mặt trăng. Sau vài năm, mặt đá có thể mờ như sương. Tin tốt là đánh bóng lại mặt cabochon thường đơn giản hơn mài lại các mặt giác, viên đá hao rất ít.
Kiểu nạm cho nhẫn cabochon
Bao viền kín. Kiểu nạm kinh điển nhất cho cabochon: vành kim loại được miết ôm sát quanh mép đá. Chắc, bảo vệ mép tốt, ít vướng. Hợp mọi loại đá cabochon, nhất là đá mềm.
Bao viền có răng cưa. Vành kim loại có cạnh trên cắt hình răng cưa nhỏ, hay gặp ở trang sức cổ và trang sức bạc. Giữ đá tốt, trông có hoa văn hơn bao viền trơn.
Chấu. Bốn hoặc sáu chấu giữ viên cabochon, cho thấy nhiều mặt đá hơn. Cần chấu đủ dày và uốn sát mặt cong; chấu trên mặt tròn dễ trượt hơn chấu trên viên mài giác có mép rõ.
Đáy kín hay đáy hở. Đá đục thường nạm đáy kín vì ánh sáng không cần đi qua. Đá bán trong và đá có hiệu ứng có thể nạm đáy hở để có thêm sáng. Đáy kín giữ bẩn và nước bên trong lâu hơn, cần để ý với đá xốp.
Gắn keo. Một số nhẫn cabochon giá mềm gắn đá bằng keo vào ổ nông. Keo yếu đi theo thời gian, nhất là khi gặp nước nóng và hoá chất; nên hỏi rõ cách gắn khi mua.
Độ vồng, độ dày và cảm giác trên ngón tay
Cabochon có thể mài vồng thấp như một tấm khiên mỏng, hoặc vồng cao gần như nửa quả cầu. Viên vồng cao cho màu đậm hơn và làm hiện ngôi sao, mắt mèo rõ hơn, nhưng nhô cao trên ngón tay. Viên vồng thấp gọn, ít vướng, hợp nhẫn đeo hằng ngày, nhưng có thể trông nhạt hơn và hiệu ứng mờ hơn.
Độ dày của đáy cũng quan trọng. Một số viên cabochon được mài đáy dày để giữ trọng lượng, khiến ổ phải sâu và nhẫn nặng. Một số viên được khoét lõm mặt đáy để màu sáng hơn, nhất là với garnet đỏ sẫm; viên khoét lõm có phần đá mỏng hơn ở giữa nên cần tránh va mạnh.
Khi thử nhẫn cabochon, hãy nhìn ngang từ cạnh nhẫn để thấy độ nhô của mặt đá, rồi úp tay lên mặt bàn để cảm nhận mặt đá có chạm bàn trước cả đốt ngón tay không. Với nhẫn đeo hằng ngày, mặt đá vồng vừa phải và nạm bao viền thấp thường dễ chịu nhất.
Với đá có hiệu ứng, có một đánh đổi riêng: ngôi sao hay dải mắt mèo cần độ vồng nhất định mới hiện rõ và nằm giữa mặt đá. Mài quá thấp để nhẫn gọn hơn có thể làm hiệu ứng mờ hoặc lệch. Nếu bạn chọn ruby sao hay mắt mèo cho nhẫn đeo hằng ngày, hãy chấp nhận một chút độ nhô và bù lại bằng vành bao chắc.
Giữ mặt cabochon bóng lâu
Nhẫn cabochon không cần chăm sóc phức tạp, chỉ cần làm đúng với loại đá. Các bước dưới đây áp dụng chung, kèm điều chỉnh cho đá nhạy.
- Sau khi đeo, lau mặt đá bằng khăn vải mềm, khô để bỏ dầu da và mỹ phẩm.
- Với đá cứng như sapphire sao, mã não: có thể rửa bằng nước ấm vừa phải và xà phòng dịu, chải nhẹ quanh vành bao, tráng sạch, lau khô.
- Với đá xốp hoặc nhạy như ngọc lam, opal, malachite: chỉ lau ẩm, không ngâm, không dùng hoá chất.
- Không cất nhẫn cabochon chung với nhẫn đá mài giác cứng; cạnh giác sẽ cào lên mặt cong.
- Khi mặt đá mờ rõ sau nhiều năm, nhờ thợ đánh bóng lại; với đá có lớp xử lý như ngọc lam ổn định nhựa, hỏi thợ trước vì đánh bóng có thể chạm lớp xử lý.
- Kiểm tra vành bao định kỳ: vành bị mòn mỏng hay hở khe là lúc cần miết lại.
Với ruby sao, sapphire sao, ngôi sao trông rõ nhất dưới một nguồn sáng đơn như đèn bàn hay nắng trực tiếp; dưới ánh sáng tản nhiều hướng, ngôi sao mờ đi. Đây là chuyện của ánh sáng, không phải dấu hiệu viên đá xuống cấp.
Nhẫn cabochon trong trang sức cổ và trang sức gia đình
Rất nhiều nhẫn cũ được truyền lại trong gia đình Việt là nhẫn cabochon: nhẫn mặt đá đỏ, nhẫn mặt ngọc lam, nhẫn mặt mã não. Một phần vì cabochon là kiểu mài lâu đời, dễ làm với dụng cụ đơn giản; một phần vì kiểu nạm bao viền giúp viên đá sống sót qua nhiều thập kỷ đeo hằng ngày.
Khi nhận lại một chiếc nhẫn cabochon cũ, trước khi đeo hằng ngày, nên nhờ thợ kiểm tra vành bao có còn ôm chắc không, mặt đá có vết nứt không, và đá có được gắn thêm keo không. Nhiều nhẫn cũ đã được sửa nhiều lần, có lớp keo hoặc vành mỏng đi do đánh bóng. Đừng ngạc nhiên nếu viên đá bên trong không phải là loại đá bạn vẫn nghĩ; đá đỏ trên nhẫn cũ có thể là ruby, garnet, spinel, thuỷ tinh hay đá tổng hợp.
Nếu muốn biết chắc, có thể đưa nhẫn đi giám định trước khi quyết định đeo hay làm lại. Phần đặt làm lại trang sức từ viên đá có sẵn có ở danh mục riêng của trang.
Câu hỏi thường gặp
Nhẫn cabochon có bền hơn nhẫn đá mài giác không?
Với cùng một loại đá, cabochon thường chịu va tốt hơn vì mặt trên không có cạnh sắc. Nhưng độ bền tổng thể vẫn phụ thuộc chủ yếu vào loại đá: sapphire sao cabochon rất bền, opal cabochon vẫn cần chăm sóc nhiều.
Vì sao ngôi sao trên ruby sao lúc rõ lúc mờ?
Ngôi sao hiện rõ dưới một nguồn sáng đơn, tập trung như đèn bàn hay nắng. Dưới ánh sáng tản nhiều hướng như đèn trần văn phòng hay trời âm u, ngôi sao mờ đi. Bụi và dầu bám trên mặt đá cũng làm ngôi sao kém rõ.
Mặt nhẫn cabochon bị mờ có đánh bóng lại được không?
Thường là được. Đánh bóng mặt cabochon đơn giản hơn mài lại mặt giác, viên đá hao rất ít. Với đá có lớp xử lý như ngọc lam ổn định nhựa hay đá phủ màng, cần hỏi thợ trước vì đánh bóng có thể ảnh hưởng tới lớp xử lý.
Nhẫn cabochon nạm đáy kín có cần lưu ý gì?
Đáy kín có thể giữ nước và bẩn bên trong nếu vành bao có khe. Với đá xốp như ngọc lam, nước đọng lâu có thể ảnh hưởng tới màu. Tránh ngâm nhẫn đáy kín và lau khô kỹ nếu lỡ dính nước.
Nhẫn cabochon có hợp với nam không?
Rất hợp. Nhẫn nam mặt đá lớn thường dùng cabochon nạm bao viền vì chắc, ít vướng và mặt đá lớn khoe màu tốt. Đá bền như sapphire sao, chrysoberyl mắt mèo, mã não, garnet là lựa chọn đeo hằng ngày.
Có thể chuyển viên cabochon từ nhẫn cũ sang vỏ mới không?
Thường được, vì viên cabochon nạm bao viền có thể tháo ra bằng cách mở vành. Thợ cần đo viên đá để làm vỏ mới vừa khít. Rủi ro chủ yếu là mẻ mép khi tháo nếu vành cũ quá chặt hoặc viên đá có vết nứt sẵn.