Trang sức opal có thể đeo thường xuyên, nhưng không nên đeo như một viên thạch anh hay sapphire. Opal có độ cứng khoảng 5,5 đến 6,5, thấp hơn hạt cát trong bụi, nên mặt đá mờ dần nếu đeo hằng ngày. Opal còn chứa một lượng nước trong cấu trúc, nhạy với nhiệt và độ khô đột ngột; còn opal ghép dạng doublet, triplet thì sợ ngâm nước vì có lớp keo.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải là "đeo được hay không", mà là "đeo món gì, đeo lúc nào, và tháo ra lúc nào". Bài chia theo từng nguy cơ: nước và độ khô, va đập và trầy xước, loại opal, rồi tới món trang sức hợp và thói quen làm sạch, cất giữ. Bài không bàn chuyện chọn mua hay đánh giá lửa màu của opal.
Opal khác các đá màu khác ở đâu
Phần lớn đá quý là tinh thể, nguyên tử xếp thành mạng có trật tự. Opal thì không: nó là silica vô định hình ngậm nước, gồm vô số hạt cầu silica cực nhỏ xếp chồng lên nhau. Ở opal có lửa màu, các hạt cầu này đều cỡ và xếp đủ trật tự để nhiễu xạ ánh sáng, tạo ra những mảng màu đổi theo góc nhìn. Ở opal thường (không lửa màu), các hạt xếp lộn xộn hơn.
Cấu trúc ấy giải thích hai điều người đeo cần biết. Thứ nhất, opal mềm hơn đa số đá màu trên trang sức. Độ cứng khoảng 5,5 đến 6,5 nghĩa là bụi chứa thạch anh, vốn có ở khắp nơi, đủ sức cào xước bề mặt sau thời gian dài. Thứ hai, nước nằm trong cấu trúc opal, lượng nước khác nhau theo nguồn và theo từng viên. Mất nước quá nhanh hoặc gặp nhiệt đột ngột có thể gây vết rạn.
Opal cũng không có cát khai như topaz, nhưng độ dai của nó không cao, nghĩa là một cú va mạnh có thể làm mẻ mép hoặc nứt viên đá. Với người đeo, opal thuộc nhóm cần "để ý cả ba": trầy, va và nhiệt độ.
Opal nguyên khối, opal ghép doublet và triplet khi đeo
Trên thị trường trang sức có ba dạng opal hay gặp. Chúng khác nhau về cấu tạo nên cách đeo và làm sạch cũng khác. Khi mua, giấy kèm hoặc mô tả nên ghi rõ món của bạn thuộc dạng nào.
| Dạng | Cấu tạo | Điểm yếu khi đeo | Làm sạch |
|---|---|---|---|
| Opal nguyên khối (solid) | Cả viên là opal, có thể lẫn đá mẹ ở mặt sau như opal tảng (boulder) | Trầy xước, va đập, nhiệt đột ngột | Lau bằng khăn mềm ẩm, nước ấm vừa phải, không hoá chất mạnh |
| Opal ghép doublet | Lớp opal mỏng dán lên một lớp nền tối màu | Lớp keo có thể bị nước ngấm vào hoặc bong; cạnh mép lộ đường ghép | Chỉ lau ẩm, không ngâm, không rửa dưới vòi lâu |
| Opal ghép triplet | Như doublet, thêm một chỏm trong suốt (thường là thạch anh hoặc thuỷ tinh) phủ bên trên | Chỏm trên chịu trầy tốt hơn, nhưng keo vẫn sợ nước và nhiệt | Giống doublet; không ngâm, không dùng máy siêu âm |
| Opal tổng hợp, mô phỏng | Opal tạo trong phòng thí nghiệm, hoặc vật liệu khác bắt chước hiệu ứng | Tuỳ vật liệu; một số loại có nhựa trong thành phần | Hỏi rõ thành phần trước khi làm sạch |
Doublet và triplet không phải là "opal giả": lớp opal trong đó là opal tự nhiên, chỉ là được ghép để tiết kiệm vật liệu và làm nổi màu. Nhưng vì có keo, chúng là dạng opal kỵ nước nhất. Người đeo hay hỏng opal ghép nhất là lúc rửa tay, rửa bát mà quên tháo nhẫn.
Nước, độ khô và chuyện opal bị rạn
Vết rạn trên opal (người trong nghề gọi là crazing) là một mạng lưới vết nứt nhỏ trên bề mặt hoặc trong viên đá, thường được giải thích là do mất nước và co lại không đều. Vết rạn hay xuất hiện ở một số opal sau khi khai thác chưa lâu; vì vậy người bán có trách nhiệm thường để opal "nghỉ" một thời gian trước khi mài và đưa lên trang sức. Với người đeo, rủi ro nằm ở những lần đổi nhiệt độ, độ ẩm quá nhanh.
Opal từ vùng Welo của Ethiopia, rất phổ biến trên trang sức vài năm gần đây, nhiều viên thuộc loại hút nước. Khi ngâm nước, viên đá có thể tạm thời trong hơn hoặc mất lửa màu, rồi trở lại khi khô. Điều đáng ngại hơn là nếu nước bẩn, dầu hoặc mỹ phẩm ngấm vào, viên đá có thể bị đổi màu khó gỡ. Vì vậy với opal Ethiopia, lời khuyên chung là tránh ngâm, tránh dầu, và để khô tự nhiên nếu lỡ dính nước.
Một niềm tin cũ là phải ngâm opal trong nước để giữ ẩm. Với trang sức đeo bình thường, điều đó không cần và có khi còn hại, nhất là với opal ghép và opal hút nước. Điều cần tránh là để opal lâu ngày ở chỗ rất khô và nóng, chẳng hạn ngay dưới bóng đèn tủ trưng bày, trên nóc tủ lạnh, hay trên taplo xe ô tô đỗ ngoài nắng.
Va đập và trầy xước: opal mềm hơn bụi
Trầy là chuyện của thời gian, không phải của một lần. Một chiếc nhẫn opal đeo mỗi ngày sẽ mờ dần sau vài năm vì bụi, mặt bàn đá, chìa khoá trong túi. Mặt cabochon bóng loáng chuyển dần sang mờ như sương. Một thợ mài có tay nghề có thể đánh bóng lại opal nguyên khối, nhưng viên đá sẽ nhỏ đi đôi chút.
Va đập dễ làm mẻ mép. Opal mài dáng tròn trơn, mép mỏng, nên mép là chỗ dễ mẻ khi gõ vào bàn hay cửa xe. Kiểu nạm có vành kim loại bao quanh mép đá giúp giảm hẳn chuyện này.
Đeo chung với đá cứng trên cùng tay. Nhẫn opal đeo sát nhẫn kim cương hay sapphire sẽ bị đá cứng cọ vào mỗi khi bạn nắm tay. Nếu thích xếp nhiều nhẫn, nên đeo opal ở ngón riêng hoặc xen một nhẫn trơn ở giữa.
Thò tay vào túi xách, túi áo. Tìm chìa khoá hay điện thoại trong túi xách là lúc nhẫn cọ vào khoá kéo kim loại, đồng xu, chìa khoá. Mỗi lần chỉ để lại một vết rất nhỏ, nhưng làm hằng ngày thì mặt opal mờ nhanh hơn bạn nghĩ. Xoay mặt nhẫn vào trong lòng bàn tay không giúp được nhiều; tốt hơn là quen tay dùng tay không đeo nhẫn để lục túi.
Cất chung hộp với đồ khác. Opal để lẫn trong hộp cùng dây chuyền vàng có đá, bông tai thạch anh sẽ bị cào khi hộp xóc. Một túi vải mềm riêng cho từng món là cách rẻ và hiệu quả nhất.
Nhẫn, bông tai hay mặt dây: món nào hợp opal đeo thường xuyên
Mặt dây và bông tai là hai chỗ hợp opal nhất nếu bạn muốn đeo nhiều ngày trong tuần. Chúng ít va chạm, ít gặp nước rửa tay, và không cọ vào đồ đạc. Bông tai nụ opal nạm bao viền là kiểu được nhiều người chọn để đeo đi làm vì gọn, ít vướng tóc, và mép đá được che kín.
Nhẫn opal vẫn đeo được, nhưng nên hiểu đó là món cần chăm sóc nhiều nhất. Nếu đeo nhẫn opal thường xuyên, nên chọn opal nguyên khối thay vì doublet, chọn ổ thấp và vành bao quanh đá, và tập thói quen tháo nhẫn trước khi rửa tay, nấu nướng, dọn dẹp. Nhẫn triplet có chỏm thạch anh chịu trầy tốt hơn opal trần, nhưng vẫn kỵ nước như doublet.
Lắc tay đính opal là món rủi ro nhất vì cổ tay va vào mặt bàn khi gõ máy tính, vào thành ghế, vào cửa. Nếu thích opal ở cổ tay, hãy chọn kiểu có ít viên, viên được bao viền kín, và coi đó là món đeo dịp hơn là món đeo hằng ngày. Đây là cách nghĩ thực tế chứ không phải lời khuyên tránh hẳn: nhiều người đeo opal mấy chục năm vẫn đẹp, vì họ biết tháo ra đúng lúc.
Những lúc nên tháo trang sức opal
Danh sách dưới không dài, nhưng làm đều sẽ giữ opal đẹp hơn rất nhiều so với mọi loại hộp hay dung dịch đặc biệt.
- Trước khi rửa tay, rửa bát, tắm, bơi; với opal ghép thì đây là việc bắt buộc.
- Trước khi nấu ăn, nhất là đứng gần bếp lửa, nồi hấp, lò nướng; hơi nóng và đổi nhiệt đều không tốt cho opal.
- Trước khi bôi kem dưỡng, xịt nước hoa, keo xịt tóc; đeo opal sau khi mỹ phẩm đã khô.
- Trước khi tập thể dục, mang vác, làm vườn, dọn nhà; đây là lúc va đập và bụi nhiều nhất.
- Trước khi vào phòng xông hơi, ngâm bồn nước nóng.
- Khi đi biển, đi nắng lâu ngoài trời; cát và nhiệt là hai thứ opal không ưa.
- Khi ngủ, để tránh đè, cọ vào gối và vướng tóc.
Nếu lỡ để opal dính nước, hãy lau khô nhẹ bằng khăn mềm và để món đồ ở nhiệt độ phòng, không sấy, không phơi nắng. Với opal ghép, nếu thấy viên đá mờ đục dần hoặc có vệt lạ ở giữa các lớp, nên mang tới thợ xem lớp keo.
Làm sạch và cất opal giữa những lần đeo
Làm sạch opal không cần dụng cụ gì đặc biệt. Điều quan trọng là tránh những cách làm sạch mạnh tay mà nhiều tiệm vẫn dùng cho vàng và đá cứng.
- Lau viên đá bằng khăn vải mềm, sạch, hơi ẩm sau mỗi lần đeo để bỏ mồ hôi và lớp dầu da.
- Với opal nguyên khối bẩn nhiều, có thể rửa nhanh bằng nước ấm vừa phải và chút xà phòng dịu, rồi tráng lại và lau khô ngay; không ngâm lâu.
- Với opal ghép doublet, triplet: chỉ lau ẩm, không rửa dưới vòi, không ngâm.
- Không dùng máy siêu âm, máy hơi nước, dung dịch có amoniac hay chất tẩy mạnh.
- Cất trong túi vải mềm hoặc ngăn hộp riêng, ở chỗ nhiệt độ phòng, không quá khô, tránh nắng chiếu trực tiếp.
- Mỗi vài tháng soi chấu và vành bao xem có lỏng không; opal mềm nên viên đá lỏng sẽ cọ vào kim loại và mòn mép nhanh.
Phần vệ sinh theo từng nhóm đá được viết chi tiết hơn ở danh mục giữ gìn của trang. Ở bài này, điều cần nhớ chỉ là: opal sợ nước nóng, sợ đổi nhiệt, sợ bụi và sợ keo bị ngấm nước.
Câu hỏi thường gặp
Opal đeo khi tắm có sao không nếu chỉ một vài lần?
Opal nguyên khối có thể chịu được vài lần dính nước ấm mà không hỏng ngay, nhưng xà phòng, dầu gội để lại lớp màng làm đá mờ và đổi nhiệt liên tục là điều nên tránh. Opal ghép thì không nên đeo khi tắm dù chỉ một lần, vì nước có thể ngấm vào lớp keo.
Làm sao biết opal của mình là nguyên khối hay ghép?
Nhìn từ cạnh viên đá, opal ghép thường lộ một đường thẳng phân cách giữa lớp opal và lớp nền hoặc chỏm trên. Nếu đá nằm trong vành bao kín mép thì khó tự xem; khi đó cần giấy kèm theo, mô tả của người bán hoặc nhờ người giám định.
Opal bị rạn có sửa được không?
Vết rạn thường không phục hồi được. Nếu vết rạn chỉ ở lớp mặt, thợ mài có thể mài bỏ phần đó, viên đá sẽ nhỏ đi. Nếu vết rạn sâu, viên đá vẫn có thể giữ làm kỷ niệm nhưng nên đổi sang kiểu nạm bảo vệ hơn và đeo nhẹ nhàng.
Opal Ethiopia khác opal Úc thế nào khi đeo?
Nhiều opal Ethiopia vùng Welo thuộc loại hút nước, nên dễ thay đổi tạm thời khi ướt và dễ bị dầu, mỹ phẩm ngấm vào. Opal Úc thường được người trong nghề nhận xét là ổn định hơn với nước. Dù nguồn nào, nguyên tắc tránh ngâm và tránh nhiệt vẫn áp dụng.
Có nên đeo nhẫn opal làm nhẫn cưới hằng ngày không?
Có thể, nhưng cần chấp nhận nhẫn sẽ cần chăm sóc và có thể phải đánh bóng lại sau nhiều năm. Nên chọn opal nguyên khối, ổ thấp, vành bao và tháo nhẫn khi làm việc nhà. Nhiều người chọn đeo opal những ngày nhẹ nhàng và đeo một chiếc nhẫn trơn khi làm việc nặng.
Để opal trong tủ có máy hút ẩm có hại không?
Tủ hút ẩm giữ độ ẩm thấp kéo dài, về nguyên tắc không phải môi trường lý tưởng cho opal, nhất là loại dễ rạn. Nếu cất lâu, nên để opal ở ngăn tủ quần áo bình thường, trong túi vải, xa nguồn nhiệt và nắng.