Gỡ viên đá màu từ món cũ sang món mới là việc tháo đá ra khỏi ổ của một món trang sức đã có, rồi gắn nó vào một vỏ khác, thường vì món cũ chật, mòn, gãy, lỗi mốt hoặc người đeo muốn đổi kiểu. Đây là cách phổ biến để giữ lại phần quý nhất của một món trang sức, nhất là kỷ vật trong gia đình.
Tháo đá có những rủi ro riêng: chấu cũ cứng và mỏi, đá cũ có thể có vết nứt chưa thấy, một số món xưa gắn đá bằng keo hay có lá lót phía dưới. Bài này giúp bạn biết đá nào tháo an toàn, thợ tháo thế nào, những bất ngờ hay gặp khi đá ra khỏi ổ, và làm gì với phần kim loại cũ.
Vì sao tháo đá không đơn giản như tưởng
Nạm đá là bẻ chấu hay miết viền ôm lên đá. Tháo đá là làm ngược lại: nâng chấu, mở viền. Với món mới, việc này khá nhẹ nhàng. Với món đã đeo nhiều năm, chấu có thể đã mòn mỏng, cứng lại vì đã bị bẻ nhiều lần, hoặc bị đè dẹt ôm chặt vào đá. Nâng một chấu như vậy cần lực, và lực đó có thể làm chấu gãy hoặc tì vào mép đá.
Ổ bao viền cũ thì phải cắt hoặc mài mở viền từ từ, nhất là khi viền đã bị miết rất kín. Thợ phải tránh để dụng cụ trượt chạm vào mặt đá. Với ổ kín đáy, đôi khi phải cắt cả đáy để đẩy đá ra.
Lý do thứ hai là đá cũ thường có những điều chưa ai thấy. Một viên đá bị va đập nhiều năm có thể có vết nứt chân chim dưới chấu, nơi kim loại che mất. Khi chấu được nâng lên, vết nứt lộ ra, và đôi khi lan thêm khi đá được lấy khỏi ổ. Đây là lý do thợ cẩn thận thường soi kỹ phần có thể nhìn thấy trước khi tháo, và báo trước với bạn.
Đá nào tháo an toàn hơn
Mức an toàn khi tháo phụ thuộc loại đá và kiểu ổ. Bảng dưới là xu hướng chung theo tính chất phổ thông:
| Loại đá | Mức rủi ro khi tháo | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ruby, sapphire, spinel | Thấp | Chịu được lực nâng chấu; vẫn kiểm vết nứt lấp đầy nếu có |
| Garnet, thạch anh, aquamarine | Trung bình | Giòn hơn, cẩn thận với góc nhọn dưới chấu |
| Emerald, tanzanite, topaz, peridot | Cao | Khe nứt sẵn, cát khai; thợ nên báo trước rủi ro |
| Opal, ngọc lam, đá ghép lớp | Cao | Mềm hoặc có lớp keo; ổ kín đáy có thể phải cắt |
| Đá gắn keo | Tuỳ trường hợp | Có thể cần làm mềm keo; không phải loại keo nào cũng dễ xử lý |
Kiểu ổ cũng quan trọng không kém: ổ chấu mở dễ hơn ổ bao viền miết kín; ổ kín đáy khó nhất. Món đúc liền với đá, như một số món trang sức rẻ tiền, có khi không tháo được mà không phá vỏ.
Những bất ngờ hay gặp khi đá ra khỏi ổ
Đá nhỏ hơn ta tưởng. Chấu và viền che mép đá, nên viên đá lộ ra thường nhỏ hơn cảm giác khi nhìn trên món cũ. Đo lại sau khi tháo trước khi chọn vỏ mới.
Đá có lá lót phía dưới. Một số trang sức xưa đặt lá kim loại mỏng hoặc lớp màu dưới đá trong ổ kín để tăng độ sáng, độ màu. Khi tháo ra, viên đá có thể nhạt hơn hẳn. Đây là chuyện của kỹ thuật trang sức xưa, không hẳn là gian dối.
Đá ghép lớp. Đá trông như một viên nhưng thực ra là hai, ba lớp dán lại, như opal ghép hay đá ghép có mặt trên cứng. Phát hiện được rõ hơn khi nhìn mặt bên đá rời.
Vết nứt, mẻ dưới chấu. Những chỗ chấu che có thể có mẻ cũ. Ổ mới nên đặt chấu che lại đúng các chỗ này.
Keo cũ bám quanh đá. Keo vàng, đục, bám ở đáy và mép; cần làm sạch nhẹ trước khi đo và trước khi gắn ổ mới. Đừng tự cạy bằng dao hay ngâm dung môi ở nhà.
Mặt đá mờ, trầy. Đá đeo lâu năm, nhất là đá mềm, có mặt bàn mờ và mép mòn tròn. Khi đá đã rời, có thể hỏi thợ mài đá về việc đánh bóng lại nhẹ; việc này làm đá mất một chút trọng lượng, cần bạn đồng ý.
Đá không phải loại như gia đình vẫn gọi. Khi đá rời, đây là lúc tốt để kiểm định. Kết quả không làm giảm ý nghĩa kỷ niệm, chỉ giúp làm món mới đúng cách.
Thợ tháo đá thế nào và bạn nên yêu cầu gì
Thợ cẩn thận thường bắt đầu bằng việc soi đá qua kính lúp, chụp ảnh hiện trạng, chỉ cho bạn những điểm đáng lo. Với ổ chấu, họ nâng từng chấu bằng dụng cụ đầu nhỏ, chừa khe để đá lỏng ra rồi lấy đá bằng nhíp. Với ổ bao viền, họ mài hoặc cắt dần viền kim loại. Với đá gắn keo, họ có thể dùng cách làm mềm keo phù hợp với loại đá, tránh nhiệt mạnh và hoá chất mạnh với đá nhạy.
Bạn nên yêu cầu được biết trước: tiệm sẽ tháo bằng cách nào, rủi ro cụ thể với viên đá này là gì, ai chịu nếu đá mẻ trong lúc tháo. Nếu có thể, xin được có mặt hoặc xem ảnh viên đá ngay sau khi tháo, trước khi gắn vào vỏ mới. Đây là lúc tốt nhất để đo lại, chụp ảnh mọi mặt và soi dấu nhận dạng.
Nếu món mới làm ở tiệm khác, bạn có thể nhờ tiệm thứ nhất chỉ tháo đá và trả lại đá rời cho bạn. Như vậy bạn có thời gian kiểm định, đo, và mang tới nơi làm vỏ mới với đầy đủ thông tin.
Khi nhận đá rời, đừng bỏ đá vào ví hay túi áo. Bọc trong giấy gấp đá hoặc túi nhỏ có khoá kéo, ghi tên viên đá và ngày tháo, cất trong hộp cứng. Đá rời rất dễ thất lạc trong mấy tuần chờ làm vỏ mới, nhiều hơn bạn tưởng.
Phần kim loại cũ làm gì
Sau khi tháo đá, vỏ cũ vẫn có giá trị kim loại và đôi khi giá trị kỷ niệm. Một số hướng hay gặp:
- Đưa vào vỏ mới: một số tiệm cho dùng kim loại cũ để đúc vỏ mới, có tính hao hụt khi nấu lại. Hỏi rõ cách tính trước, vì vàng cũ có thể không cùng tuổi với vàng bạn muốn cho vỏ mới.
- Bán hoặc đổi: tiệm thu kim loại cũ theo trọng lượng và tuổi kim loại, sau khi trừ phần không phải kim loại.
- Giữ lại một phần: chi tiết chạm khắc, mặt có chữ khắc, một đoạn hoa văn có thể được giữ và lồng vào thiết kế mới.
- Giữ nguyên: thay viên đá thật bằng một viên đá thay thế rẻ hơn để giữ món cũ làm kỷ niệm, trong khi viên đá thật đi sang món mới.
Trước khi đưa kim loại cũ vào lò, chụp ảnh món cũ từ nhiều phía, nhất là các dấu khắc, chữ khắc. Khi đã nấu lại, những dấu đó mất vĩnh viễn.
Trình tự gợi ý khi chuyển đá sang món mới
Gộp lại thành một trình tự dễ theo:
- Chụp ảnh và mô tả món cũ cùng viên đá khi còn trong ổ.
- Hỏi thợ rủi ro khi tháo với loại đá và kiểu ổ này; chốt bằng chữ ai chịu khi mẻ vỡ.
- Tháo đá, nhận lại đá rời, đo, cân, chụp ảnh mọi mặt, soi dấu nhận dạng.
- Kiểm định nếu viên đá chưa rõ loại hoặc có dấu hiệu ghép lớp, lấp đầy.
- Chọn món mới và kiểu ổ theo bản chất viên đá, che các chỗ mẻ cũ.
- Quyết định phần kim loại cũ: dùng lại, bán, giữ một phần hay giữ nguyên.
- Duyệt mẫu, đặt đá thử, rồi mới đúc và nạm.
Quá trình này có thể mất vài tuần nếu có kiểm định và làm vỏ riêng. Với món kỷ vật, sự chậm rãi đó là xứng đáng.
Nếu món cũ có nhiều viên đá, như nhẫn có viên chủ và đá tấm, hãy quyết định trước những viên nào chuyển sang món mới, những viên nào giữ lại. Đá tấm cũ thường nhỏ, mòn mép, có khi không đáng tháo; thợ có thể khuyên dùng đá tấm mới cho món mới và giữ đá tấm cũ trong túi riêng.
Khi món cũ là kỷ vật của nhiều người
Món trang sức của ông bà, cha mẹ để lại thường gắn với ký ức của nhiều người trong gia đình, không chỉ người đang giữ nó. Tháo viên đá ra để làm món mới là một thay đổi khó đảo ngược. Trước khi quyết định, nhiều gia đình chọn hỏi ý kiến anh chị em, cô dì chú bác, hoặc ít nhất báo cho họ biết. Một cuộc gọi trước có thể tránh được nhiều phiền lòng về sau.
Có những cách dung hoà. Viên đá chuyển sang một món mới mà người giữ đeo được hằng ngày, còn vỏ cũ được giữ lại với một viên đá thay thế. Hoặc món mới được thiết kế để giữ lại hoa văn, chi tiết khắc của món cũ. Hoặc gia đình đặt làm hai, ba món nhỏ từ các viên đá của một món lớn, chia cho mỗi người một món.
Ghi lại câu chuyện của món cũ cùng với giấy tờ của món mới: ai đã đeo, từ năm nào, vì sao được làm lại. Những dòng này giúp món trang sức mới không chỉ là một món đồ đẹp mà còn tiếp tục là kỷ vật.
Câu hỏi thường gặp
Tháo đá khỏi nhẫn cũ có làm hỏng đá không?
Thường không, với đá cứng như ruby, sapphire và thợ cẩn thận. Đá giòn, đá có vết nứt, đá trong ổ bao viền miết kín hay gắn keo thì rủi ro cao hơn. Hỏi thợ đánh giá trước và thoả thuận rõ ai chịu nếu mẻ vỡ.
Viên đá tháo ra nhạt màu hơn lúc còn trên nhẫn là sao?
Có thể ổ cũ có lá lót hoặc lớp màu phía dưới để tăng độ sáng, độ màu, một kỹ thuật có từ lâu trong trang sức. Cũng có thể do màu kim loại cũ phản vào đá. Khi làm ổ mới, chọn kim loại và kiểu ổ hợp màu đá để bù lại.
Có nên kiểm định đá sau khi tháo không?
Nên, nhất là với đá chưa rõ loại hay có dấu hiệu ghép lớp, lấp đầy. Đá rời được kiểm định đầy đủ hơn đá đã gắn. Kết quả giúp thợ làm vỏ mới đúng cách và giúp bạn chăm đúng về sau.
Dùng vàng cũ của nhẫn để đúc vỏ mới được không?
Nhiều tiệm nhận, có tính hao hụt khi nấu lại và có thể cần thêm vàng nếu vỏ mới nặng hơn. Hỏi rõ cách tính, tuổi vàng của vỏ mới và chụp ảnh món cũ trước. Vàng cũ có thể khác tuổi với vàng bạn muốn dùng.
Đá gắn keo có tháo ra được không?
Thường được, nhưng cách làm mềm keo phải hợp với loại đá; nhiệt mạnh hay dung môi mạnh có thể hại đá nhạy. Một số keo rất bền, tháo khó. Hỏi thợ phương án trước và chấp nhận có thể cần thời gian lâu hơn.
Muốn giữ món cũ của bà mà vẫn đeo viên đá, có cách nào?
Có thể chuyển viên đá thật sang món mới và gắn một viên đá thay thế cùng cỡ, cùng màu vào món cũ để giữ làm kỷ niệm. Cũng có thể làm món mới phỏng theo kiểu dáng món cũ. Bàn với gia đình trước khi quyết định.