Mang viên đá màu có sẵn đi làm trang sức là việc nhờ thợ làm phần kim loại, tức vỏ, ổ và thân món, cho vừa với một viên đá bạn đã có, thay vì mua một món trang sức làm sẵn. Viên đá có thể là quà mang về từ chuyến đi, viên đá của bà để lại, viên đá mua lẻ ở chợ đá, hay viên đá tháo ra từ một món cũ đã hỏng.
Việc này khác mua trang sức ở chỗ bạn là người mang vật quý nhất vào giao dịch. Thợ chịu trách nhiệm về phần kim loại và công nạm, còn viên đá là của bạn, với những đặc điểm mà đôi khi chính bạn cũng chưa biết rõ. Bài này đi qua toàn bộ trình tự, từ lúc viên đá còn nằm trong hộp tới khi món trang sức được đeo lên, và chỉ ra ở mỗi bước điều gì nên chốt bằng chữ viết.
Trình tự tổng quát
Không phải tiệm nào cũng làm đúng thứ tự này, nhưng nếu bạn tự đi theo nó, phần lớn rủi ro sẽ được nói ra trước thay vì phát hiện sau:
- Biết viên đá là gì. Tên đá, có xử lý không, có phải đá ghép lớp không. Điều này quyết định kiểu ổ, cách hàn và mức rủi ro khi nạm.
- Đo và chụp viên đá. Kích thước ba chiều, trọng lượng, dáng mài, ảnh rõ các mặt và các đặc điểm nhận dạng như vết nứt, bao thể, góc mẻ.
- Chọn món. Nhẫn, mặt dây, bông tai hay trâm cài, tuỳ độ bền của đá và cách bạn sẽ đeo.
- Chọn kiểu ổ và kim loại. Chấu, bao viền, có đá tấm hay không; vàng màu gì, tuổi vàng nào, hay bạc, bạch kim.
- Duyệt mẫu. Bản vẽ tay, bản vẽ máy, mẫu sáp hoặc mẫu in thử; với món đơn giản có thể chỉ là chọn từ mẫu có sẵn của tiệm.
- Thoả thuận rủi ro và giấy tờ. Ai chịu khi đá mẻ, vỡ; biên nhận ghi mô tả viên đá; thời gian làm; điều kiện sửa lại.
- Giao đá và chờ làm. Có tiệm cần giữ đá suốt quá trình, có tiệm chỉ cần đá ở bước cuối để nạm.
- Kiểm khi nhận. Đúng viên đá của mình, ổ chắc, chấu đều, kích thước đúng, mặt sau hoàn thiện.
Hai bước đầu thường bị bỏ qua vì người mang đá nghĩ "thợ sẽ lo". Nhưng chính hai bước đó giúp bạn và thợ nói cùng một ngôn ngữ về viên đá, và là bằng chứng duy nhất nếu sau này có tranh cãi.
Vì sao cần biết viên đá là gì trước khi làm
Thợ kim hoàn nhìn viên đá để quyết định cách nạm. Một viên sapphire chịu được lực ép chấu mạnh và thường chịu được nhiệt khi hàn gần; một viên emerald nhiều khe nứt, một viên tanzanite hay một viên opal thì cần nhẹ tay hơn nhiều, và thường phải tháo ra trước mọi công đoạn có nhiệt. Nếu viên đá bạn mang tới bị gọi sai tên, thợ có thể đối xử với nó sai cách.
Đá đã qua xử lý còn nhạy hơn. Đá lấp đầy khe nứt bằng thuỷ tinh hay nhựa có thể bị hỏng khi gặp nhiệt hoặc hoá chất tẩy rửa trong xưởng. Đá ghép lớp, như opal doublet hay triplet, có lớp keo có thể bong khi ngâm nước lâu hay khi nóng. Những chi tiết này không nhìn thấy bằng mắt thường, nên với viên đá có giá trị hoặc không rõ nguồn gốc, kiểm định trước khi làm là cách an toàn nhất.
Biết viên đá là gì cũng giúp bạn quyết định có đáng đầu tư một chiếc vỏ tốt hay không. Một viên thuỷ tinh màu đẹp vẫn có thể làm thành mặt dây kỷ niệm rất ý nghĩa, nhưng bạn sẽ chọn kim loại và kiểu làm khác với khi đó là một viên ruby. Không có lựa chọn nào sai, chỉ có lựa chọn không dựa trên thông tin.
Những thứ nên mang theo khi đến tiệm lần đầu
Viên đá, trong túi riêng. Bọc giấy gấp hoặc túi nhỏ có khoá kéo, không để chung với đá khác hay trang sức khác; đá cứng có thể làm trầy đá mềm.
Giấy kiểm định, nếu có. Mang bản gốc để thợ đọc, nhưng chỉ để lại bản sao khi giao đá. Giấy cũng ghi kích thước giúp thợ ước lượng ổ.
Ảnh viên đá chụp ở nhà. Chụp trên nền trắng, dưới ánh sáng ban ngày, nhiều góc, kèm thước. Đây là bằng chứng hiện trạng trước khi rời tay bạn.
Ảnh mẫu tham khảo. Vài ảnh món trang sức bạn thích về dáng, kiểu ổ, độ dày. Thợ hiểu ý nhanh hơn qua ảnh; nhưng nhớ rằng ảnh trên mạng thường dùng đá khác cỡ và chụp ở góc lợi nhất.
Số đo của bạn. Cỡ ngón tay nếu làm nhẫn, độ dài dây nếu làm mặt dây, một chiếc bông tai bạn đeo vừa nếu làm bông tai.
Danh sách câu hỏi. Ai chịu khi đá mẻ, thời gian làm, có xem mẫu trước không, có sửa lại miễn phí nếu ổ lỏng không. Ghi ra giấy để không quên khi đứng ở quầy.
Chọn món và kim loại cho viên đá
Câu hỏi "làm thành món gì" nên trả lời bằng hai thông tin: viên đá chịu được đến đâu, và bạn sẽ đeo nó thế nào. Nhẫn chịu va đập nhiều nhất, hợp đá cứng và dai như ruby, sapphire, spinel. Mặt dây và bông tai ít va hơn, mở rộng lựa chọn sang đá mềm và giòn. Trâm cài, kẹp áo gần như không va chạm, là chỗ an toàn cho những viên rất mềm hay rất quý mà bạn chỉ đeo vài lần trong năm.
Kim loại không chỉ là màu. Vàng có tuổi càng cao càng mềm, chấu dễ mòn và dễ bị bẻ cong hơn; với ổ chấu giữ đá có giá trị, nhiều thợ khuyên vàng tuổi vừa phải để chấu cứng cáp. Vàng trắng thường được phủ một lớp kim loại trắng sáng, lớp này mòn dần và phải phủ lại. Bạc mềm và xỉn, hợp món ít đeo hoặc món mang tính kỷ niệm; với chấu bạc giữ đá cứng, chấu mòn nhanh hơn chấu vàng.
Màu kim loại ảnh hưởng tới màu đá nhìn thấy. Kim loại vàng phản ánh sắc ấm vào đá trong suốt, làm đá vàng, cam, đỏ, xanh lá ấm lên; kim loại trắng làm đá xanh dương, tím, hồng sáng và lạnh hơn. Cách chắc nhất là đặt viên đá lên các mẫu kim loại ở tiệm, nhìn dưới ánh sáng ban ngày rồi mới chốt.
Duyệt mẫu: bản vẽ, mẫu sáp và mẫu in
Với món làm riêng, thợ thường đưa bạn một bản vẽ trước. Bản vẽ tay cho thấy ý tưởng, bản vẽ trên máy cho thấy tỉ lệ và các góc nhìn. Ở nhiều xưởng hiện nay, từ bản vẽ máy có thể in ra một mẫu bằng sáp hoặc nhựa đúng kích thước, đặt viên đá thật lên thử, đeo thử lên tay hay lên cổ trước khi đúc kim loại.
Khi duyệt, đừng chỉ nhìn mặt trước. Hỏi chiều cao ổ tính từ mặt ngón tay hoặc mặt da, độ dày đai nhẫn hay thân mặt dây, số chấu, vị trí khoen treo. Đặt viên đá thật lên mẫu để xem ổ có ôm đúng dáng đá không; một ổ vẽ cho đá oval 8×6 mm mà viên của bạn là 8,3×5,8 mm sẽ phải sửa.
Mỗi lần sửa mẫu là thêm thời gian, có khi thêm chi phí. Vì vậy hãy nói rõ những điều bạn chắc chắn muốn ngay từ đầu, và hỏi trước tiệm cho sửa mẫu mấy lần trong công đã báo. Sau khi đã đúc, việc thay đổi lớn gần như là làm lại.
Phân chia trách nhiệm thường gặp
Mỗi tiệm có chính sách riêng. Bảng dưới là cách chia trách nhiệm hay gặp, dùng để bạn biết cần hỏi gì, không phải quy định chung:
| Việc | Thường thuộc về | Cần chốt bằng chữ |
|---|---|---|
| Nhận dạng đá | Người mang đá (kiểm định nếu cần) | Tên đá ghi trên biên nhận theo lời ai |
| Thiết kế, mẫu | Thợ, theo yêu cầu của khách | Số lần sửa mẫu trong công |
| Kim loại, công làm | Thợ | Tuổi vàng, trọng lượng dự kiến, cách tính hao hụt |
| Nạm đá | Thợ | Rủi ro mẻ, vỡ: ai chịu, đến mức nào |
| Hoàn thiện, đánh bóng | Thợ | Bề mặt, khắc chữ nếu có |
| Bảo hành sau khi nhận | Tuỳ tiệm | Thời hạn sửa ổ, siết chấu miễn phí |
Phần mẻ, vỡ đá là phần hay gây tranh cãi nhất, vì viên đá là của khách nhưng thao tác là của thợ. Nhiều tiệm chỉ nhận nạm đá của khách nếu khách đồng ý tự chịu rủi ro với các loại đá giòn. Hãy nghe tiệm nói rõ chuyện này trước, đừng để đến khi nhận món.
Khi nào nên cân nhắc lại
Có những trường hợp mang đá đi làm không phải lựa chọn tốt nhất. Nếu viên đá có vết nứt lớn chạy gần mép, lực ép của chấu khi nạm có thể làm nứt lan. Nếu viên đá rất mềm mà bạn muốn làm nhẫn đeo hằng ngày, có thể bạn sẽ phải sửa và đánh bóng lại nhiều lần trong vài năm. Trong cả hai trường hợp, đổi sang mặt dây hoặc bông tai thường an toàn hơn.
Nếu viên đá có giá trị tình cảm lớn, như viên đá trên nhẫn cưới của ông bà, hãy hỏi thêm ý kiến của người trong gia đình trước khi đổi kiểu. Gỡ đá ra khỏi món cũ là việc khó đảo ngược; có gia đình chọn giữ nguyên món cũ và đặt làm một món mới mô phỏng theo.
Cuối cùng, hãy chọn nơi làm mà bạn thấy được trao đổi rõ ràng: người nghe bạn hỏi, nói được rủi ro, chịu ghi biên nhận đầy đủ. Một nơi trả lời mọi câu hỏi bằng "yên tâm đi" mà không chịu viết gì ra giấy là dấu hiệu bạn nên đi hỏi thêm vài nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm vàng có nhận gắn đá của khách mang tới không?
Nhiều tiệm có nhận, nhưng điều kiện khác nhau. Có tiệm chỉ nhận đá cứng như ruby, sapphire; có tiệm nhận mọi loại nhưng yêu cầu khách tự chịu rủi ro mẻ vỡ với đá giòn. Hãy hỏi rõ chính sách trước khi để lại viên đá.
Đặt làm từ viên đá có sẵn mất bao lâu?
Tuỳ độ phức tạp của mẫu và lịch của xưởng. Món chọn từ vỏ có sẵn có thể nhanh, món thiết kế riêng có bước vẽ, in mẫu, đúc và hoàn thiện thì lâu hơn. Nếu cần cho một dịp cụ thể, hãy nói ngày ngay từ đầu và hỏi thời gian dự kiến cho từng bước.
Có cần để lại viên đá ở tiệm suốt thời gian làm không?
Không phải lúc nào cũng cần. Thợ cần viên đá để đo và thử với mẫu, rồi cần lại khi nạm. Một số tiệm cho khách giữ đá trong thời gian đúc. Nếu viên đá quý giá, hãy hỏi phương án này và ghi rõ ngày giao, ngày nhận đá.
Làm sao biết thợ có nạm đúng viên đá của mình?
Đo, cân và chụp ảnh viên đá trước khi giao, ghi đặc điểm nhận dạng như bao thể, vết mẻ nhỏ vào biên nhận. Khi nhận, so ảnh, kích thước và các đặc điểm đó. Với đá giá trị cao, có thể kiểm định trước và đối chiếu lại sau.
Nên chọn kim loại nào cho viên đá màu có sẵn?
Tuỳ màu đá, màu da và thói quen đeo. Vàng vàng làm đá đỏ, xanh lá ấm hơn; vàng trắng làm đá xanh dương sáng lạnh hơn. Với đá mềm, kim loại cứng giữ chấu tốt hơn. Đặt viên đá cạnh các mẫu kim loại ở tiệm để xem trực tiếp.
Có thể đặt làm từ một viên đá rất nhỏ không?
Được, đá nhỏ thường hợp nụ tai, mặt dây mảnh hay nhẫn xếp chồng. Điều cần là ổ đủ nhỏ để không lấn át viên đá. Một số tiệm có ổ đúc sẵn cho đá nhỏ cỡ chuẩn; đá lệch cỡ cần chỉnh ổ hoặc làm ổ riêng.