Viên đá màu lệch cỡ chuẩn là viên có kích thước hoặc tỉ lệ không khớp với các cỡ ổ được đúc sẵn hàng loạt, như oval 8×6 mm, tròn 5 mm, cushion 7 mm. Rất nhiều viên đá mang đi làm thuộc loại này: đá tháo từ món cũ, đá mài tay ở các vùng khai thác nhỏ, đá được mài để giữ trọng lượng tối đa thay vì cho vừa khuôn.
Với những viên như vậy, bạn có ba hướng: chọn vỏ đúc sẵn gần đúng nhất, chỉnh ổ của vỏ đúc sẵn cho vừa, hoặc làm một vỏ riêng theo số đo viên đá. Mỗi hướng có lợi và hại về độ khít, độ bền, thời gian và chi phí. Bài này so ba hướng để bạn hỏi thợ đúng câu và chọn phù hợp với viên đá của mình.
Vì sao có cỡ chuẩn và vì sao đá của bạn lệch
Trang sức sản xuất hàng loạt cần viên đá thay thế được cho nhau. Vì vậy phần lớn đá màu thương mại được mài theo một bộ cỡ chuẩn tính bằng milimét, và nhà sản xuất làm sẵn ổ, vỏ cho đúng các cỡ đó. Thợ chỉ cần chọn ổ cùng cỡ, đặt đá vào, bẻ chấu là xong. Đây là lý do các món làm sẵn có giá công hợp lý và giao nhanh.
Viên đá lệch cỡ thường có lý do. Thợ mài ở vùng khai thác nhỏ hay ưu tiên giữ trọng lượng, vì đá thô quý, nên viên thành phẩm có tỉ lệ theo hình viên thô chứ không theo khuôn. Đá cũ từ trang sức xưa được mài theo thói quen của thời đó, trước khi các cỡ chuẩn phổ biến như bây giờ. Đá đã qua mài sửa để bỏ vết mẻ cũng nhỏ đi lệch khỏi cỡ ban đầu.
Lệch cỡ không có nghĩa là đá kém. Có những viên đá đẹp nhất lại là những viên mài theo hình viên thô để giữ màu và trọng lượng. Điều cần làm là chọn cách làm vỏ hợp với nó.
So ba hướng làm vỏ
Bảng dưới so ba hướng ở những điểm người đặt làm thường quan tâm. Đây là xu hướng chung; mỗi xưởng có thể khác.
| Tiêu chí | Vỏ đúc sẵn gần đúng | Chỉnh ổ của vỏ sẵn | Làm vỏ riêng |
|---|---|---|---|
| Độ khít với đá | Thấp nhất | Khá, tuỳ mức lệch | Cao nhất |
| Thời gian | Nhanh nhất | Nhanh | Lâu nhất |
| Lựa chọn kiểu dáng | Theo mẫu có sẵn | Theo mẫu có sẵn | Tự do |
| Rủi ro cho đá | Phải ép chấu nhiều nếu đá nhỏ hơn ổ | Vừa phải | Thấp nếu đo đúng |
| Hợp với | Đá lệch rất ít, món đơn giản | Đá lệch vừa, muốn giữ mẫu có sẵn | Đá lệch nhiều, đá dáng lạ, đá quý giá |
Mức lệch bao nhiêu thì chọn hướng nào không có con số chung; thợ quyết định dựa trên kiểu ổ, độ dày chấu và loại đá. Câu hỏi bạn nên đặt cho thợ là "với viên này, ổ đúc sẵn sẽ phải ép bao nhiêu và có hở chỗ nào không".
Vỏ đúc sẵn gần đúng: khi nào ổn
Đá lệch rất ít. Viên lớn hơn hoặc nhỏ hơn ổ một chút xíu, thợ chỉnh rãnh chấu là vừa, không phải ép nhiều.
Đá cứng, dai. Ruby, sapphire, spinel chịu được việc chỉnh chấu nhiều hơn, rủi ro mẻ thấp.
Dáng đá trùng dáng ổ. Oval vào ổ oval, cùng tỉ lệ dài rộng. Oval mập vào ổ oval thon là lệch dáng, không phải lệch cỡ, và khó che.
Món đơn giản, cần nhanh. Nụ tai, mặt dây một viên, nhẫn một đá kiểu cơ bản. Mẫu có sẵn nhiều, thời gian ngắn.
Chiều sâu phù hợp. Ổ đúc sẵn có chiều cao định sẵn; đá sâu hơn sẽ chạm da, đá nông hơn sẽ lọt thỏm. Kiểm chiều sâu cùng lúc với kích thước mặt.
Bạn thích một mẫu có sẵn. Nếu bạn đã ưng một mẫu vỏ trong tủ của tiệm và viên đá gần vừa, giữ mẫu đó và chỉnh nhẹ thường hợp lý hơn làm mới một mẫu tương tự từ đầu.
Chỉnh ổ của vỏ sẵn: cách làm và giới hạn
Chỉnh ổ là giữ thân vỏ có sẵn, chỉ sửa phần ổ cho vừa viên đá. Thợ có thể khoét rộng rãnh trong chấu, nắn chấu ra hoặc vào, thay ổ chấu bằng một ổ khác cỡ phù hợp rồi hàn vào thân, hay làm dày thêm chấu khi đá nhỏ hơn ổ. Với thợ có tay nghề, cách này cho kết quả gọn và nhanh hơn làm mới hoàn toàn.
Giới hạn của chỉnh ổ nằm ở lượng kim loại. Khoét rộng rãnh làm chấu mỏng đi; nắn chấu nhiều lần làm kim loại mỏi. Nếu đá lớn hơn ổ quá nhiều, chấu sau khi khoét sẽ quá mỏng để giữ đá lâu dài. Nếu đá nhỏ hơn ổ quá nhiều, chấu phải bẻ xa, ôm không đều, nhìn thô.
Thay ổ là cách chỉnh triệt để nhất: cắt ổ cũ, hàn ổ mới đúng cỡ vào thân. Mối hàn cần làm cẩn thận và đánh bóng kỹ để không thấy dấu. Với vỏ có đá tấm gần ổ chủ, việc hàn phải tính tới nhiệt ảnh hưởng tới đá tấm. Hỏi thợ xem chỉnh theo cách nào và vì sao.
Làm vỏ riêng: khi nào đáng
Làm vỏ riêng là thợ thiết kế và làm ổ, thân món theo đúng số đo viên đá của bạn. Cách làm có thể là đúc từ mẫu sáp được tạc tay hoặc in từ bản vẽ máy, hoặc thợ dựng ổ thủ công từ dây và tấm kim loại. Viên đá được đặt thử lên mẫu trước khi đúc để đảm bảo khít.
Cách này đáng làm khi viên đá lệch nhiều, có dáng lạ không có ổ đúc sẵn, có giá trị cao hay ý nghĩa đặc biệt, hoặc khi bạn muốn một kiểu dáng không có trong mẫu sẵn. Viên đá dáng tự do, đá mài tròn không giác hình bầu dục lệch, đá cắt góc lạ hầu như chỉ có cách này.
Đổi lại, làm vỏ riêng tốn thời gian hơn, nhiều bước duyệt hơn, và chi phí công thường cao hơn. Nếu bạn cần món cho một ngày cụ thể, hãy tính thời gian ngược từ ngày đó và hỏi thợ lịch từng bước. Đừng ép thợ bỏ bước đặt đá thử lên mẫu để kịp ngày; đó là bước đảm bảo độ khít.
Đá dáng lạ và đá mài tròn không giác
Một số viên đá gần như luôn cần ổ riêng, và có những kiểu ổ hợp với chúng hơn:
- Đá mài tròn không giác lệch hình: ổ bao viền dựng theo đúng đường viền viên đá, viền kim loại miết ôm mép. Đáy phẳng thì có thể làm ổ kín đáy hoặc hở một lỗ nhỏ để đẩy đá ra khi cần.
- Đá dáng tự do, như đá cuội đánh bóng, đá thô mài sơ: ổ dạng lồng dây kim loại ôm quanh, hoặc ổ bao viền theo đường viền; thường làm mặt dây hay trâm cài.
- Đá có mặt phẳng lớn, như lát đá mỏng: ổ bao viền có đáy đỡ, tránh để lát đá chịu lực uốn.
- Đá có góc nhọn bất thường: chấu chữ V hoặc viền che từng góc nhọn, vì góc là chỗ mẻ đầu tiên.
- Đá rất dày so với bề mặt: ổ cao hơn bình thường; với nhẫn nên cân nhắc chuyển sang mặt dây.
Với những viên này, bản vẽ và mẫu thử càng quan trọng hơn. Mang viên đá tới mỗi lần duyệt mẫu để thợ đặt thử, và đeo thử mẫu lên người trước khi đồng ý đúc.
Đôi bông tai từ hai viên lệch nhau
Một trường hợp riêng hay gặp: bạn có hai viên đá định làm đôi bông tai, nhưng hai viên lệch nhau một chút về kích thước hoặc chiều sâu. Với ổ đúc sẵn cùng cỡ, viên nhỏ hơn sẽ phải ép chấu nhiều hơn, và hai chiếc nhìn nghiêng có thể cao thấp khác nhau. Người đối diện ít khi thấy cả hai cùng lúc, nhưng chính bạn sẽ thấy khi soi gương.
Cách xử lý thường là làm hai ổ riêng theo từng viên, hoặc chỉnh từng ổ của cặp vỏ sẵn cho khớp viên của nó, sao cho mặt trên hai viên nằm cùng độ cao so với dái tai. Thợ sẽ cần cả hai viên cùng lúc để so và đặt thử. Nếu hai viên lệch màu, hãy quyết định trước viên nào đeo bên nào; nhiều người đặt viên đậm hơn ở bên tai hay được nhìn thấy nhiều hơn.
Điều tương tự áp dụng cho nhẫn ba đá hay mặt dây nhiều viên từ các viên lẻ: ổ cho từng viên nên được chỉnh riêng, không dùng một cỡ ổ chung cho tất cả.
Câu hỏi nên đặt cho thợ
Khi viên đá của bạn lệch cỡ, mấy câu hỏi dưới đây giúp hiểu rõ đề xuất của thợ:
- Viên đá này lệch bao nhiêu so với ổ đúc sẵn gần nhất, lệch về kích thước hay về dáng?
- Nếu dùng vỏ sẵn, chấu sẽ phải ép thêm bao nhiêu, có chỗ nào đá bị hở hay kênh không?
- Nếu chỉnh ổ, thợ chỉnh bằng cách nào: khoét rãnh, nắn chấu hay thay ổ?
- Nếu làm vỏ riêng, có bước đặt đá thử lên mẫu không, mất bao lâu?
- Với loại đá này, cách nào ít rủi ro mẻ vỡ nhất?
- Chiều cao ổ dự kiến là bao nhiêu khi đeo?
Một thợ giỏi sẽ trả lời các câu này bằng cách chỉ vào viên đá và ổ cụ thể, không chỉ nói chung. Nếu bạn hỏi ba nơi và nhận ba đề xuất khác nhau, đó là chuyện bình thường; hãy chọn đề xuất mà bạn hiểu rõ lý do nhất.
Câu hỏi thường gặp
Đá lệch cỡ có gắn vào vỏ đúc sẵn được không?
Nhiều trường hợp được, nếu lệch ít và dáng đá trùng dáng ổ. Thợ sẽ chỉnh rãnh chấu hoặc nắn chấu cho vừa. Nếu lệch nhiều hoặc lệch dáng, đá có thể bị hở, kênh hoặc phải ép mạnh, khi đó nên chỉnh ổ hoặc làm vỏ riêng.
Làm vỏ riêng có bền hơn vỏ đúc sẵn không?
Độ bền phụ thuộc thiết kế, kim loại và tay nghề hơn là cách làm. Lợi thế của vỏ riêng là ổ khít viên đá, nên chấu không phải ép quá mức và đá nằm vững. Vỏ đúc sẵn chất lượng tốt vẫn rất bền nếu đá vừa ổ.
Có nên mài lại viên đá cho vừa cỡ chuẩn không?
Đôi khi thợ mài đá đề xuất mài lại để vừa cỡ, nhưng viên đá sẽ nhỏ đi và mất trọng lượng, có thể đổi màu nhìn thấy. Với đá có giá trị hay ý nghĩa, làm vỏ theo viên đá thường hợp lý hơn mài đá theo vỏ.
Chỉnh ổ có làm yếu vỏ không?
Có thể, nếu phải khoét nhiều làm chấu mỏng hoặc nắn chấu nhiều lần. Thay ổ mới bằng ổ đúng cỡ là cách tránh làm yếu chấu, nhưng cần mối hàn tốt. Hỏi thợ chấu sau khi chỉnh còn dày bao nhiêu.
Đá cũ tháo từ món của bà có hay lệch cỡ không?
Khá thường gặp, vì đá cũ được mài theo thói quen của thời trước, có khi đã mài sửa vết mẻ. Đo kỹ và chuẩn bị tinh thần làm vỏ riêng hoặc chỉnh ổ. Đó cũng là cơ hội làm một món phù hợp đúng với viên đá ấy.
Làm sao biết thợ đã đặt đá thử trên mẫu?
Hỏi được xem hoặc được chụp ảnh viên đá đặt trên mẫu sáp hay mẫu in trước khi đúc. Nhiều xưởng gửi ảnh này cho khách duyệt. Nếu có thể, đến tận nơi xem và đeo thử mẫu.