Đá tháng 9 là sapphire ở cả bản truyền thống lẫn bản hiện đại. Tháng 10 có hai lựa chọn: opal của bản truyền thống và tourmaline của bản hiện đại. Có giai đoạn bản hiện đại ghi riêng tourmaline hồng, nhưng ngày nay nhiều bảng chỉ ghi chung là tourmaline.
Đây là cặp tháng có sự trái ngược rõ nhất về độ bền. Sapphire cứng 9, gần như đeo được trong mọi hoàn cảnh sinh hoạt bình thường. Opal mềm hơn nhiều, chứa nước trong cấu trúc và cần được giữ khác hẳn đá thông thường. Tourmaline đứng giữa, bền vừa phải và có nhiều màu nhất trong số các đá trang sức. Bài đi qua từng loại theo góc người đeo.
Tháng 9 là sapphire: corundum có mọi màu trừ đỏ
Sapphire là corundum, cùng khoáng vật với ruby của tháng 7. Khi corundum có màu đỏ thì gọi là ruby; mọi màu khác đều gọi là sapphire. Màu xanh lam quen thuộc đến chủ yếu từ sắt và titan; ngoài ra có sapphire hồng, vàng, cam, tím, xanh lục, không màu, và loại cam hồng hiếm được gọi bằng tên padparadscha. Nói “sapphire” mà không ghi màu thì phần lớn người nghe hiểu là màu xanh lam.
Tập quán đá tháng sinh không quy định màu cho sapphire. Vì vậy người sinh tháng 9 không thích xanh lam vẫn có thể chọn sapphire hồng hay vàng mà đúng tháng. Đây là điều nhiều người không biết và cũng là cách hay để một món quà tháng 9 trở nên riêng hơn.
Sapphire cũng có loại mài cabochon cho hiện tượng “sao” sáu tia, gọi là sapphire sao. Hiện tượng này do các bao thể dạng kim rất mảnh xếp theo ba hướng trong tinh thể. Sapphire sao hợp nhẫn nam và mặt dây, và vì mặt cong nên ít bị mẻ hơn viên mài giác.
Sapphire nhiều màu cho người sinh tháng 9
Bảng dưới gom những màu sapphire hay gặp trên trang sức. Mô tả chỉ mang tính tham khảo; sắc độ thật mỗi viên rất khác nhau.
| Màu sapphire | Vẻ ngoài | Hợp với |
|---|---|---|
| Xanh lam | Từ xanh nhạt đến xanh đậm gần đen | Món cổ điển, vàng trắng, quà kỷ niệm |
| Hồng | Hồng phấn đến hồng đậm | Người trẻ, bông tai nụ, nhẫn mảnh |
| Vàng | Vàng chanh đến vàng nắng | Vàng vàng, trang phục sáng màu |
| Cam hồng (padparadscha) | Pha giữa hồng và cam | Món đặc biệt; hiếm, cần giấy kiểm định |
| Xanh lục, xanh mòng két | Xanh lục ngả lam hoặc vàng | Người thích màu lạ, nhẫn nam |
| Không màu (sapphire trắng) | Trong suốt | Thay kim cương ở đá phụ, nhẫn đơn giản |
| Sapphire sao | Mặt cong có sao sáu tia | Nhẫn nam, mặt dây, món cổ |
Nhiều người sinh tháng 9 chọn hai, ba viên sapphire khác màu trên một món, như nhẫn xếp hàng hay bông tai đôi lệch màu. Vì cùng độ cứng 9, các viên này mòn đều nhau theo thời gian.
Đeo sapphire hằng ngày
Bền nhất trong các đá màu phổ biến. Với độ cứng 9 và không có cát khai rõ, sapphire chịu được đeo nhẫn hằng ngày trong nhiều năm. Đây là lý do sapphire hay được chọn làm đá chủ cho nhẫn đính hôn thay kim cương.
Vẫn có thể mẻ ở góc. Va rất mạnh vào bậc đá hay tay nắm cửa sắt có thể làm mẻ góc viên mài giác. Chấu chắc hoặc viền bao bảo vệ góc là đủ cho sinh hoạt bình thường.
Xử lý nhiệt rất phổ biến. Phần lớn sapphire đã qua nung để cải thiện màu và độ trong. Màu sau nung ổn định. Một số kiểu xử lý khác như khuếch tán màu vào bề mặt thì cần biết, vì đánh bóng lại quá sâu có thể làm lộ lớp đá nhạt màu bên dưới.
Rửa dễ. Nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm là đủ. Sapphire không lấp đầy hay nhuộm màu thường chịu được nhiều cách rửa khác, nhưng nếu không chắc về xử lý, chọn cách dịu nhất.
Sapphire tổng hợp cũng bền như vậy. Sapphire tổng hợp có cùng thành phần và độ cứng. Nếu được ghi rõ, đây là lựa chọn bền cho quà tháng 9 với ngân sách vừa phải.
Opal là gì và vì sao có lửa màu
Opal là silica vô định hình có chứa một lượng nước trong cấu trúc. Với opal quý, những hạt silica cực nhỏ xếp thành mạng đều đặn làm nhiễu xạ ánh sáng, tạo ra những mảng màu đổi theo góc nhìn mà người ta gọi là lửa màu hay hiệu ứng “play of color”. Opal không có lửa màu thì gọi là opal thường, có thể có màu đẹp nhưng không lấp lánh như vậy.
Các kiểu opal hay gặp trên trang sức gồm opal nền trắng, opal nền đen hoặc sẫm, opal lửa màu cam đỏ thường được nhắc gắn với Mexico, và opal từ Ethiopia, một số loại có khả năng hút nước. Ngoài ra có opal ghép: một lát opal mỏng dán lên nền sẫm (doublet) hoặc thêm lớp chóp trong suốt phía trên (triplet). Opal ghép là vật liệu thật nhưng được ghép, cần ghi rõ và cần giữ khác opal nguyên khối.
Độ cứng của opal vào khoảng 5,5 đến 6,5, mềm hơn thạch anh. Bụi cát thông thường có thể làm xước mặt opal theo thời gian, nên opal hợp mặt dây, bông tai hơn nhẫn đeo hằng ngày.
Giữ opal: những điều khác hẳn đá thường
Opal là đá tháng sinh cần được hướng dẫn kỹ nhất khi tặng. Những điểm dưới đây là cách giữ mà các tài liệu phổ thông thống nhất.
- Tránh nhiệt cao và thay đổi nhiệt đột ngột, như để món opal trong xe đậu ngoài nắng rồi đem vào phòng lạnh; opal có thể nứt mạng chân chim.
- Không rửa bằng máy siêu âm hay hơi nước; chỉ lau bằng khăn mềm, có thể dùng nước ấm và xà phòng dịu với opal nguyên khối.
- Opal ghép doublet, triplet không được ngâm nước, vì nước có thể làm bong lớp keo và để lại vệt mờ giữa các lớp.
- Một số opal Ethiopia hút nước, có thể tạm đổi màu hoặc mờ khi ướt; với loại này, tránh ngâm nước, dầu, kem dưỡng.
- Cất riêng trong túi vải mềm, xa đá cứng hơn.
- Tháo nhẫn opal khi làm việc nhà, tập thể dục, rửa bát; đây là lúc mặt opal dễ va và xước nhất.
Nếu người nhận sinh tháng 10 vốn hay hoạt động tay chân, tourmaline có thể là lựa chọn dễ giữ hơn opal.
Tourmaline: đá có nhiều màu nhất
Tourmaline là một nhóm khoáng vật borosilicat có thành phần phức tạp, và chính sự phức tạp đó cho tourmaline dải màu rộng nhất trong số đá trang sức: hồng, đỏ, xanh lục, xanh lam, vàng, nâu, đen, và cả viên có hai, ba màu trên cùng một tinh thể. Loại có lõi hồng và viền xanh lục được gọi là tourmaline dưa hấu. Một số tên thương mại hay gặp là rubellite cho loại hồng đỏ đậm và indicolite cho loại xanh lam.
Độ cứng khoảng 7 đến 7,5, ngang hoặc hơn thạch anh một chút, nên tourmaline đeo hằng ngày được nếu nạm chắc. Một số viên có nhiều vết nứt nhỏ bên trong, nhất là loại hồng đỏ đậm, nên với những viên này vẫn nên tránh máy siêu âm và thay đổi nhiệt đột ngột.
Tourmaline có một đặc tính vật lý thú vị: khi được làm nóng hoặc chịu áp lực, nó tích điện ở hai đầu tinh thể, nên một viên tourmaline ấm lên có thể hút bụi nhẹ. Đây là hiện tượng vật lý đã biết, không liên quan tới bất kỳ công dụng nào mà quảng cáo hay gán cho đá. Với người đeo, nó chỉ có nghĩa là tourmaline trưng trong tủ kính có đèn có thể bám bụi nhanh hơn.
Opal hay tourmaline cho người sinh tháng 10
Hai đá tháng 10 hợp với hai kiểu người đeo khác nhau. Bảng này giúp bạn chọn khi chuẩn bị quà.
| Tiêu chí | Opal | Tourmaline |
|---|---|---|
| Bản danh sách | Bản truyền thống, bản hiện đại vẫn giữ | Bản hiện đại |
| Độ cứng Mohs | Khoảng 5,5–6,5 | Khoảng 7–7,5 |
| Vẻ ngoài | Lửa màu đổi theo góc nhìn | Một màu rõ, hoặc hai ba màu trên một viên |
| Độ dễ giữ | Cần cẩn thận với nhiệt, nước (opal ghép), va chạm | Dễ giữ, chỉ tránh siêu âm với viên nhiều vết nứt |
| Món hợp | Mặt dây, bông tai, nhẫn đeo dịp | Nhẫn, bông tai, mặt dây, đeo hằng ngày |
| Hợp người | Người thích độc lạ, ít vận động tay | Người bận rộn, thích màu cụ thể |
Nhiều người chọn kết hợp: mặt dây opal để đeo dịp, nhẫn tourmaline hồng để đeo thường ngày. Cả hai đều đúng đá tháng 10 và bù cho nhau về độ bền.
Nếu chọn opal làm quà, hãy chọn món có viền kim loại ôm quanh mép đá, vì mép opal là chỗ dễ mẻ nhất. Nếu chọn tourmaline, hãy hỏi người nhận thích màu gì trước, vì cùng tên tourmaline mà một viên hồng và một viên xanh lục cho cảm giác rất khác nhau.
Chọn quà cho người sinh tháng 9 hoặc tháng 10
Hai tháng này có lựa chọn rất bền và lựa chọn cần giữ kỹ, nên trình tự chọn quà bắt đầu từ nhịp sống của người nhận.
- Hỏi hoặc quan sát người nhận có hay làm việc tay chân, chơi thể thao, chăm con nhỏ không. Nếu có, ưu tiên sapphire cho tháng 9 và tourmaline cho tháng 10.
- Chọn màu trước khi chọn đá. Người sinh tháng 9 thích hồng có thể nhận sapphire hồng; người sinh tháng 10 thích xanh lục có thể nhận tourmaline xanh lục.
- Nếu chọn opal, chọn mặt dây hoặc bông tai, viên có viền bao, và hỏi rõ là opal nguyên khối hay opal ghép.
- Với sapphire, hỏi đá tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý nhiệt hay kiểu xử lý nào khác không, và xin ghi rõ.
- Chọn kim loại hợp màu: sapphire xanh lam và opal nền trắng hợp vàng trắng; sapphire vàng, tourmaline hồng hợp vàng vàng hoặc vàng hồng.
- Viết kèm một thẻ hướng dẫn: với opal là tránh nhiệt, tránh ngâm nước nếu là opal ghép; với sapphire và tourmaline là rửa nước ấm, xà phòng dịu.
Cách làm này giúp món quà không chỉ đúng tháng mà còn ở lại được với người đeo. Một viên opal đẹp mà nứt sau vài tháng vì không ai dặn cách giữ thì chẳng ai vui, dù đó đúng là đá tháng 10.
Câu hỏi thường gặp
Sapphire hồng có phải là ruby nhạt không?
Về khoáng vật, cả hai đều là corundum. Người ta gọi ruby khi màu đủ đỏ, còn sắc nhạt hơn gọi là sapphire hồng. Ranh giới giữa hai tên phụ thuộc vào cách đánh giá màu và không hoàn toàn giống nhau giữa các phòng kiểm định.
Có thật opal mang lại xui xẻo không?
Đó là một mê tín phương Tây, được cho là lan rộng ở châu Âu thế kỷ 19, thường được gắn với một cuốn tiểu thuyết thời đó. Không có cơ sở nào cho chuyện này. Điều thật là opal mềm và cần giữ cẩn thận, nên dễ hỏng nếu đeo không đúng cách.
Làm sao biết opal của mình là nguyên khối hay ghép?
Nhìn từ cạnh bên, opal ghép thường thấy đường ranh thẳng giữa các lớp, và mặt dưới có nền sẫm đều màu. Nếu món được nạm kín mặt dưới và cạnh, rất khó tự xem. Cách chắc nhất là hỏi người bán và xin ghi rõ trên giấy kèm theo.
Tourmaline hồng có giống thạch anh hồng không?
Không. Thạch anh hồng thường mờ đục nhẹ, màu hồng phấn nhạt, còn tourmaline hồng thường trong hơn, màu rõ hơn. Hai loại khác khoáng vật. Thạch anh hồng không có trong các bản đá tháng sinh phổ biến, còn tourmaline là đá tháng 10.
Sapphire có cần đem đi tra dầu như emerald không?
Thông thường không. Phần lớn sapphire được xử lý nhiệt, không ngâm dầu, nên không cần chăm sóc kiểu đó. Bạn chỉ cần rửa định kỳ và đem kiểm chấu hằng năm với món đeo thường xuyên.
Opal có nên để trong nơi ẩm để không bị khô?
Đeo và cất trong điều kiện bình thường thì không cần làm gì đặc biệt. Điều cần tránh là nhiệt cao, khô nóng kéo dài và thay đổi nhiệt đột ngột. Opal ghép thì ngược lại, cần tránh nước. Không chắc loại nào, hãy giữ ở nơi thoáng, mát, không ngâm nước.