Đá tháng 7 là ruby ở cả bản truyền thống lẫn bản hiện đại. Tháng 8 có ba lựa chọn: sardonyx của bản truyền thống, peridot và spinel của bản hiện đại. Spinel là đá được thêm gần đây nhất vào danh sách của Mỹ, vào năm 2016.
Ruby và spinel đều rất bền, đeo hằng ngày thoải mái. Peridot mềm hơn và nhạy với axit, sardonyx đục và hợp những món khắc, món cổ điển. Bài lần lượt nói từng loại ở góc người đeo: đá là khoáng vật gì, có điểm yếu nào, và chọn kiểu món ra sao. Chuyện đánh giá màu ruby hay chọn mua một viên ruby lẻ là đề tài riêng, ở đây chỉ dừng ở mức cần cho món trang sức đá tháng sinh.
Tháng 7 là ruby: corundum màu đỏ
Ruby là corundum, tức nhôm oxit kết tinh, có màu đỏ do một lượng nhỏ crom. Cùng khoáng vật này nhưng mang màu khác thì gọi là sapphire, nên ruby và sapphire tháng 9 thực ra là “anh em” trong cùng một họ. Ranh giới giữa ruby và sapphire hồng nằm ở sắc độ đỏ, và các phòng kiểm định không phải lúc nào cũng vạch ranh giới giống nhau.
Độ cứng của corundum là 9 trên thang Mohs, chỉ sau kim cương trong số các đá trang sức tự nhiên phổ biến, và corundum không có cát khai rõ. Nhờ vậy ruby là một trong những đá màu bền nhất để đeo hằng ngày, kể cả trên nhẫn. Nó vẫn có thể mẻ nếu va rất mạnh vào cạnh cứng, nhất là ở góc nhọn của viên mài giác, nhưng chuyện đó ít xảy ra với sinh hoạt bình thường.
Việt Nam có vùng ruby được biết đến ở Lục Yên, nay thuộc tỉnh Lào Cai, nên ruby là đá tháng sinh có nhiều người Việt cảm thấy gần gũi. Dù vậy, trên một món trang sức bán ở tiệm, rất khó biết viên ruby đến từ vùng nào nếu không có giấy kiểm định ghi nguồn gốc, và bạn không nên chọn món chỉ dựa vào lời kể về nơi khai thác.
Ruby trên trang sức: chuyện xử lý ảnh hưởng tới việc đeo và sửa
Ruby nung là chuyện phổ biến. Phần lớn ruby trên thị trường đã được nung để cải thiện màu và độ trong. Theo tài liệu ngọc học phổ thông, màu sau nung ổn định, nên với người đeo, ruby nung không cần chăm khác ruby chưa nung.
Ruby lấp thuỷ tinh chì thì khác hẳn. Một số ruby nhiều vết nứt được lấp bằng thuỷ tinh chứa chì để trông trong hơn. Loại này nhạy với axit, kể cả nước chanh hay chất tẩy rửa, và nhạy với nhiệt. Bạn cần biết món của mình có phải loại này không, vì nó quyết định cách rửa.
Báo cho thợ trước khi sửa. Khi sửa size hay hàn lại nhẫn, thợ có thể dùng lửa gần viên đá. Ruby nung thường chịu được, ruby lấp thuỷ tinh thì có thể hỏng. Mang theo giấy kèm món và nói rõ loại xử lý trước khi giao.
Ruby tổng hợp có cùng độ bền. Ruby tổng hợp có thành phần giống ruby tự nhiên và cũng cứng 9. Nếu được ghi đúng tên, đây là lựa chọn bền và hợp lý cho quà tháng 7.
Chọn kiểu nạm theo cỡ viên. Viên nhỏ nạm bốn chấu là đủ chắc. Viên vừa và lớn trên nhẫn đeo hằng ngày nên dùng sáu chấu hoặc bao viền để giảm rủi ro va vào góc.
Tháng 8 có ba lựa chọn: lịch sử bổ sung
Trong bản truyền thống, đá tháng 8 là sardonyx, một loại chalcedony có vân lớp. Khi bản hiện đại của Mỹ được lập năm 1912, peridot được đưa vào cùng tháng, và theo thời gian peridot dần trở thành cái tên phổ biến nhất cho tháng 8. Năm 2016, các tổ chức ngành trang sức Mỹ bổ sung spinel, đưa tháng 8 thành một trong những tháng có nhiều lựa chọn nhất.
Ba đá này khác nhau rõ rệt. Peridot gần như chỉ có màu xanh lục ngả vàng; spinel có rất nhiều màu, từ đỏ, hồng, tím đến xanh lam; sardonyx thì đục, có các lớp màu nâu đỏ xen trắng hoặc đen. Với người tặng quà, điều này có nghĩa là bạn có thể chọn đá tháng 8 theo màu người nhận thích, thay vì bị bó vào một màu duy nhất.
Do spinel mới được thêm vào, nhiều bảng in sẵn ở tiệm và trên mạng chưa ghi nó. Nếu người nhận chưa nghe spinel là đá tháng 8, bạn nên kèm một dòng giải thích để món quà không gây thắc mắc.
Ba đá tháng 8 đặt cạnh nhau
Bảng sau đặt peridot, spinel và sardonyx cạnh nhau theo những điều người đeo cần biết.
| Tiêu chí | Peridot | Spinel | Sardonyx |
|---|---|---|---|
| Khoáng vật | Olivine | Spinel (magie nhôm oxit) | Chalcedony vân lớp |
| Độ cứng Mohs | Khoảng 6,5–7 | Khoảng 8 | Khoảng 6,5–7 |
| Màu | Xanh lục ngả vàng | Đỏ, hồng, cam, tím, xám, xanh lam | Lớp nâu đỏ xen trắng hoặc đen |
| Điểm yếu | Nhạy axit, sợ nhiệt đột ngột | Ít điểm yếu | Đục, ít lấp lánh |
| Món hợp | Bông tai, mặt dây, nhẫn đeo nhẹ nhàng | Nhẫn đeo hằng ngày, mọi kiểu món | Mặt khắc nổi, nhẫn nam, khuy măng sét |
Nếu người nhận cần một chiếc nhẫn đeo suốt ngày, spinel là lựa chọn bền nhất của tháng 8. Nếu thích màu xanh lục tươi đặc trưng, peridot vẫn là cái tên được nhiều người biết đến nhất.
Một lưu ý về tên gọi: ở Việt Nam, spinel đỏ đôi khi được bán dưới những tên dễ gây hiểu nhầm với ruby, còn peridot đôi khi bị gọi chung chung là “đá xanh lá”. Khi chọn đá tháng 8, hãy đề nghị người bán ghi tên khoáng vật trên giấy, không chỉ ghi màu hay tên thương mại. Điều này giúp người nhận sau này đem món đi sửa, đi vệ sinh mà tiệm biết đang xử lý loại đá nào.
Peridot: màu xanh vàng, nhạy axit và nhiệt đột ngột
Peridot là tên đá quý của olivine, một khoáng vật giàu magie và sắt. Màu xanh lục ngả vàng của nó đến từ sắt và là màu khá đặc trưng, ít đá nào trùng hẳn. Peridot hình thành sâu trong lòng đất và được đưa lên cùng dung nham, nên hay gặp ở vùng đá bazan; Việt Nam cũng có nguồn peridot ở vùng bazan Tây Nguyên.
Với độ cứng khoảng 6,5 đến 7, peridot mềm hơn thạch anh một chút và mặt đá có thể xước dần nếu đeo nhẫn hằng ngày trong nhiều năm. Điểm yếu đáng nhớ hơn là peridot nhạy với axit, nên cần tránh chất tẩy rửa mạnh, và có thể nứt nếu đổi nhiệt đột ngột, như từ nước nóng sang nước lạnh. Không nên rửa peridot bằng máy siêu âm hay hơi nước.
Cách đeo hợp lý nhất là bông tai, mặt dây hoặc nhẫn đeo nhẹ nhàng, tháo ra khi làm việc nhà. Peridot đẹp trên vàng vàng vì kim loại ấm làm sắc xanh vàng thêm tươi.
Spinel và sardonyx: một viên bị nhầm với ruby, một viên để khắc
Spinel là khoáng vật magie nhôm oxit, cứng khoảng 8 và rất dai. Spinel đỏ từng bị nhầm với ruby suốt nhiều thế kỷ; viên đá đỏ nổi tiếng trên vương miện hoàng gia Anh từng được gọi là “ruby của Hoàng tử Đen” thực ra là spinel. Ngày nay spinel được ưa chuộng vì nhiều màu đẹp, và theo nhiều tài liệu, spinel ít khi được xử lý để đổi màu. Spinel tổng hợp cũng có mặt trên thị trường, thường dùng làm đá mô phỏng cho các đá khác, nên vẫn cần hỏi rõ.
Sardonyx là chalcedony có các lớp song song: lớp sard màu nâu đỏ xen với lớp trắng hoặc đen. Nhờ các lớp màu đó, sardonyx từ thời cổ đã được dùng để khắc nổi kiểu cameo, khi thợ khắc lớp trên thành hình và để lớp dưới làm nền. Sardonyx đục, không lấp lánh, nhưng dai, ít mẻ và đeo được lâu. Nó hợp những món mang dáng cổ điển, nhẫn nam bản to hoặc mặt dây khắc hình.
Nếu người nhận yêu đồ cổ, một mặt cameo sardonyx là món quà tháng 8 đúng bản truyền thống mà ít ai nghĩ tới.
Chọn quà cho người sinh tháng 7 hoặc tháng 8
Gom lại những điều ở trên, đây là trình tự chọn quà gọn cho hai tháng này.
- Với tháng 7, quyết định trước bạn cần ruby tự nhiên hay chấp nhận ruby tổng hợp. Cả hai đều bền; quan trọng là người bán ghi đúng.
- Nếu là ruby tự nhiên, hỏi đá đã nung hay lấp thuỷ tinh, và xin ghi rõ. Món lấp thuỷ tinh cần được rửa và sửa khác hẳn.
- Với tháng 8, chọn đá theo nhu cầu đeo: nhẫn hằng ngày thì spinel, màu xanh tươi thì peridot, phong cách cổ thì sardonyx.
- Chọn kim loại: ruby và spinel đỏ hợp cả vàng vàng lẫn vàng trắng; peridot sáng hơn trên vàng vàng; sardonyx hợp vàng vàng kiểu cổ.
- Kiểm kiểu nạm: viên giác nên có chấu chắc hoặc bao viền; mặt khắc sardonyx nên có viền ôm kín.
- Kèm thẻ ghi tên đá, chuyện xử lý nếu có, và vài dòng cách rửa, nhất là với peridot và ruby lấp thuỷ tinh.
Nếu người nhận sinh cuối tháng 7 đầu tháng 8 và bạn chưa chắc ngày, một món ruby nhỏ kèm spinel hoặc peridot vừa đúng cả hai tháng vừa có hai màu nổi bật cạnh nhau.
Giữ và rửa trang sức đá tháng 7, tháng 8
Bốn loại đá trong bài cần bốn mức chăm sóc khác nhau. Nếu một món có nhiều loại đá, hãy theo cách của loại kém bền nhất.
- Ruby và spinel không qua lấp đầy: rửa bằng nước ấm, xà phòng dịu, bàn chải mềm; chịu được đeo hằng ngày, chỉ tháo khi làm việc nặng.
- Ruby lấp thuỷ tinh: tránh chanh, giấm, chất tẩy rửa có axit; không dùng máy siêu âm hay hơi nước; khi sửa phải báo thợ để tránh lửa trực tiếp.
- Peridot: rửa bằng nước ấm, không dùng chất tẩy; tránh để món vừa phơi nắng nóng gặp nước lạnh ngay; tháo khi nấu ăn, làm việc nhà.
- Sardonyx: lau bằng khăn hơi ẩm, không cần ngâm; với mặt khắc cameo, dùng bàn chải thật mềm để không làm mòn chi tiết khắc.
- Cất riêng từng món: ruby và spinel cứng hơn peridot, sardonyx, có thể làm xước chúng nếu để chung ngăn.
- Khoảng một năm một lần, đem nhẫn và lắc tay đeo thường xuyên đến tiệm kiểm chấu, xem đá có lỏng không.
Với món quà, một tấm thẻ nhỏ ghi những dòng này tương ứng với loại đá trong hộp giúp người nhận đỡ phải tra cứu và giữ món đẹp lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Spinel có phải ruby rẻ tiền không?
Không. Spinel là một khoáng vật riêng, không phải ruby kém chất lượng. Spinel đỏ từng bị nhầm với ruby trong lịch sử vì màu giống nhau, nhưng hai loại khác thành phần và tính chất quang học. Ngày nay spinel được đánh giá như một đá trang sức có giá trị riêng.
Peridot đeo đi tắm biển được không?
Không nên. Peridot không chịu tốt va chạm với cát, đá, và nắng nóng rồi gặp nước lạnh có thể gây sốc nhiệt. Kem chống nắng và nước biển cũng làm bẩn ổ đá. Tháo peridot trước khi ra biển và cất trong túi vải riêng là an toàn nhất.
Làm sao biết ruby của mình có lấp thuỷ tinh không?
Bằng mắt thường rất khó biết chắc. Giấy kiểm định của phòng thí nghiệm ngọc học thường ghi rõ loại xử lý. Nếu món không có giấy, hãy hỏi người bán và nhờ ghi vào hoá đơn; khi nghi ngờ, rửa món đó như ruby lấp thuỷ tinh, tức chỉ dùng nước ấm và xà phòng dịu.
Sardonyx khác mã não thế nào?
Cả hai đều thuộc nhóm chalcedony. Mã não là tên chung cho chalcedony có vân, còn sardonyx chỉ loại có lớp sard nâu đỏ xen trắng hoặc đen, các lớp thường song song. Có thể xem sardonyx là một kiểu mã não có vân lớp rất đặc trưng.
Bảng đá tháng sinh ở tiệm không có spinel, có sai không?
Không hẳn là sai, chỉ là bảng cũ hoặc theo bản khác. Spinel mới được thêm vào bản hiện đại của Mỹ năm 2016, nên nhiều bảng in trước đó hoặc bảng theo nước khác không có. Peridot và sardonyx vẫn là đá tháng 8 ở hầu hết các bảng.
Nhẫn ruby đeo hằng ngày có cần tháo khi rửa tay không?
Ruby chịu nước tốt nên rửa tay bình thường không sao. Tuy vậy, nước rửa tay và xà phòng làm bẩn mặt dưới viên đá theo thời gian, khiến ruby trông tối hơn. Nếu món là ruby lấp thuỷ tinh, nên tháo khi dùng chất tẩy rửa hay khi tiếp xúc nước chanh.