Đo viên đá màu rời là ghi lại chiều dài, chiều rộng, chiều sâu tính bằng milimét, dáng mài, kiểu đáy và trọng lượng của viên đá trước khi thợ làm ổ cho nó. Ổ trang sức được làm khít theo viên đá; số đo sai vài phần mười milimét có thể khiến đá lọt, đá kênh, hay thợ phải mài bớt kim loại tại chỗ.
Thợ kim hoàn có dụng cụ đo chính xác và sẽ tự đo lại. Nhưng biết cách đo và tự ghi lại số đo giúp bạn hiểu báo giá, so mẫu ổ có sẵn, chọn đúng món cho viên đá, và có một bản mô tả để đối chiếu khi nhận lại. Bài này hướng dẫn những gì cần đo, đo bằng gì, và cách đọc các số đó.
Những số đo cần có
Chiều dài và chiều rộng. Đo ở mặt nhìn từ trên xuống, phần rộng nhất của viên đá, gọi là vành đá. Với đá tròn, đo hai đường kính vuông góc nhau; đá mài tay ít khi tròn tuyệt đối, hai số có thể lệch nhau một chút.
Chiều sâu. Khoảng cách từ mặt bàn trên cùng tới điểm thấp nhất ở đáy. Chiều sâu quyết định ổ cao bao nhiêu; đá sâu đáy cần ổ cao hơn, và nhẫn sẽ chìa khỏi ngón tay nhiều hơn.
Dáng mài. Tròn, oval, giọt nước, cushion, chữ nhật cắt góc, trái tim, hay mài tròn không giác. Mỗi dáng cần kiểu ổ khác; ổ cho oval không dùng được cho cushion dù cùng kích thước.
Kiểu đáy. Đáy nhọn có mặt giác, đáy phẳng như mặt dưới của nhiều viên mài tròn không giác, hay đáy vồng. Ổ cho đáy phẳng có thể làm nông và có lót; đáy nhọn cần khoảng trống phía dưới.
Độ dày vành đá. Phần mép mỏng nhất của viên đá, nơi chấu hoặc viền kim loại ôm vào. Vành quá mỏng dễ mẻ khi nạm; vành dày cần rãnh ổ sâu hơn.
Trọng lượng. Tính bằng carat, 1 carat bằng 0,2 gam. Trọng lượng không dùng để làm ổ nhưng là một dữ kiện nhận dạng viên đá quan trọng, nhất là khi đối chiếu lúc nhận lại.
Đo bằng gì và đo thế nào
Dụng cụ thường dùng là thước kẹp có độ chia tới phần mười hoặc phần trăm milimét, loại cơ hoặc loại hiện số. Thợ kim hoàn còn có loại thước chuyên dùng cho đá với mỏ kẹp nhỏ, đo được cả chiều sâu khi đá còn trong ổ. Ở nhà, một chiếc thước kẹp hiện số loại phổ thông đủ để bạn có số đo tham khảo.
Khi đo, đặt viên đá trên một tấm vải mềm hoặc khay có viền, không đo trên mặt bàn kính trơn vì đá rất dễ bật đi. Kẹp nhẹ, vừa chạm hai mặt là đủ; kẹp mạnh với đá mềm có thể làm trầy mép. Đo mỗi chiều hai ba lần ở các vị trí hơi khác nhau, ghi số lớn nhất. Với chiều sâu, kẹp từ mặt bàn xuống đáy, giữ thước thẳng đứng.
Trọng lượng nên cân bằng cân tiểu ly có độ chính xác cao, loại dùng cho đá quý hoặc kim hoàn. Cân nhà bếp không đủ chính xác. Nếu không có cân, bạn có thể nhờ tiệm cân và ghi số vào biên nhận ngay trước mặt mình. Cân ở hai nơi khác nhau có thể lệch nhau rất ít, vì vậy ghi rõ cân ở đâu, lúc nào.
Vì sao vài phần mười milimét cũng quan trọng
Ổ đá được làm để ôm khít viên đá. Bảng dưới cho thấy chuyện gì xảy ra khi số đo lệch, với ví dụ giả định một viên oval 8×6 mm:
| Tình huống | Hậu quả thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Viên đá thật lớn hơn ổ 0,2–0,3 mm | Đá không lọt ổ, thợ phải mài rộng rãnh hoặc kéo chấu | Đo lại trước khi đúc; nếu đã đúc, chỉnh ổ |
| Viên đá nhỏ hơn ổ 0,2–0,3 mm | Chấu phải bẻ nhiều để ôm, đá dễ lỏng về sau | Chỉnh chấu dày hơn hoặc làm ổ mới |
| Tỉ lệ dài rộng khác ổ | Đá oval mập nằm trong ổ oval thon bị hở hai bên | Chọn ổ theo đúng tỉ lệ, không chỉ chiều dài |
| Đá sâu hơn ổ | Đáy đá chạm ngón tay hoặc chạm da, cấn | Nâng ổ hoặc khoét đáy ổ |
| Vành đá mỏng bất thường | Mép dễ mẻ khi kéo chấu | Báo thợ trước, cân nhắc ổ bao viền |
Đá màu được mài theo cỡ chuẩn thương mại thường khớp ổ đúc sẵn khá tốt. Đá mài để giữ trọng lượng, đá mài tay ở các vùng khai thác nhỏ, đá cũ tháo từ món xưa thường có kích thước và tỉ lệ riêng, nên gần như luôn cần đo kỹ và chỉnh ổ.
Ước lượng trọng lượng từ kích thước: dùng được tới đâu
Có những công thức ước tính carat từ kích thước và tỉ trọng của loại đá, dùng hệ số khác nhau cho từng dáng mài. Người trong nghề dùng chúng để ước lượng trọng lượng đá khi đá đã gắn trong ổ, không cân được. Với đá rời, cân trực tiếp luôn chính xác hơn.
Điều hữu ích hơn cho người mang đá là hiểu rằng cùng kích thước, đá khác loại có trọng lượng khác. Một viên sapphire và một viên thạch anh cùng 8×6 mm, cùng dáng, có trọng lượng chênh nhau rõ vì tỉ trọng sapphire cao hơn nhiều. Nếu ai đó nói viên đá của bạn "khoảng hai carat" chỉ dựa vào kích thước, con số đó phụ thuộc hoàn toàn vào việc họ đoán đúng loại đá.
Ngược lại, khi bạn đã biết loại đá và có cả kích thước lẫn trọng lượng, sự khớp nhau giữa hai số là một kiểm tra đơn giản. Viên đá nhẹ hoặc nặng bất thường so với kích thước có thể không phải loại đá như tên gọi, và là lý do để kiểm định trước khi làm.
Những viên đá khó đo và cách xử lý
Không phải viên đá nào cũng đo được gọn gàng bằng thước kẹp. Một vài trường hợp hay gặp khi mang đá có sẵn đi làm:
- Đá mài không đối xứng, một bên dày một bên mỏng, hay gặp ở đá mài tay để giữ trọng lượng: đo nhiều vị trí và báo thợ phần nào nặng hơn, để ổ nghiêng bù lại và đá không bị kênh.
- Đá có góc nhọn như trái tim, tam giác, marquise: đo cả chiều dài từ mũi tới đuôi và chiều rộng ở vai; ghi rõ các mũi nhọn, vì đó là chỗ phải đặt chấu che.
- Đá tự do không theo dáng chuẩn, đá mài từ viên thô kỷ niệm, đá cuội đánh bóng: không có ổ đúc sẵn nào vừa; thợ thường in hình viên đá lên giấy hoặc quét ba chiều để làm ổ riêng.
- Đá còn dính keo hay mảnh kim loại từ món cũ: làm sạch nhẹ trước khi đo, hoặc nhờ thợ làm sạch, vì lớp keo làm sai số đo và che đặc điểm nhận dạng.
- Đá rất nhỏ, dưới 2 mm: thước kẹp phổ thông khó đo chính xác; dùng số đo của thợ và chụp ảnh qua kính lúp để lưu.
Với những viên khó, số đo của bạn chỉ nên coi là tham khảo. Điều quan trọng hơn là ghi lại các đặc điểm hình dạng bằng lời và ảnh, để cả bạn lẫn thợ có cùng một bản mô tả.
Ghi chép và chụp ảnh viên đá
Một bản ghi tốt cho viên đá rời gồm: tên đá theo hiểu biết hiện tại của bạn và nguồn của thông tin đó, dáng mài, ba số đo kích thước, trọng lượng, màu mô tả bằng lời, và các đặc điểm nhận dạng như vết nứt, bao thể, góc mẻ nhỏ, vùng màu không đều. Ghi kèm ngày đo và nơi cân.
Ảnh nên chụp trên nền trắng hoặc xám nhạt, dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, không đèn flash. Chụp mặt trên, mặt bên và mặt đáy, đặt một thước có vạch milimét cạnh viên đá. Nếu điện thoại có chế độ chụp cận, chụp thêm vài ảnh cận các đặc điểm nhận dạng. Những ảnh này không phải để đẹp, mà để sau này so lại.
Gửi bản ghi và ảnh cho chính mình qua thư điện tử hoặc lưu ở hai nơi khác nhau. Khi giao đá cho thợ, đưa bản sao cho tiệm và xin ghi các số đo chính vào biên nhận. Khi nhận lại, bạn có sẵn mọi thứ để đối chiếu.
Trước khi đưa số đo cho thợ
Vài bước kiểm lại nhỏ giúp tránh phải làm lại ổ:
- Đo lại lần thứ hai vào một hôm khác, so với lần đầu; số lệch nhiều là dấu hiệu đo chưa chuẩn.
- Nhờ thợ đo lại tại tiệm và so với số của bạn; ghi số của thợ vào biên nhận làm số chính.
- Nếu chọn ổ đúc sẵn, đặt viên đá thử vào ổ mẫu trước khi chốt, đừng chỉ so số trên giấy.
- Báo thợ các điểm yếu bạn đã thấy, như góc mẻ, vết nứt gần mép, để thợ tránh đặt chấu vào đó.
- Hỏi thợ chiều cao ổ dự kiến và đeo thử mẫu để xem có quá cao không.
Với viên đá có giá trị lớn hoặc có giấy kiểm định, kích thước trên giấy là một nguồn đối chiếu tốt; tuy vậy vẫn đo lại, vì đá có thể đã được mài sửa sau khi kiểm định, nhất là đá tháo từ món cũ.
Nếu bạn định làm đôi bông tai từ hai viên rời, đo cả hai viên và so với nhau trước. Hai viên lệch nhau về chiều sâu sẽ làm hai chiếc bông tai cao thấp khác nhau dù mặt trên trông bằng cỡ; thợ có thể bù bằng chiều cao ổ nếu biết trước.
Câu hỏi thường gặp
Có tự đo viên đá ở nhà được không?
Được, với thước kẹp hiện số loại phổ thông bạn có số đo tham khảo khá sát. Đặt đá trên vải mềm, kẹp nhẹ, đo mỗi chiều vài lần. Thợ sẽ đo lại bằng dụng cụ chuyên dùng, và số của thợ nên là số chính ghi vào biên nhận.
Đá 8×6 mm là bao nhiêu carat?
Còn tuỳ loại đá, dáng mài và chiều sâu. Cùng kích thước, sapphire nặng hơn thạch anh rõ rệt vì tỉ trọng cao hơn. Con số ước tính từ kích thước chỉ đúng khi đoán đúng loại đá; với đá rời, cân trực tiếp là cách chính xác.
Vì sao thợ cần biết chiều sâu viên đá?
Chiều sâu quyết định ổ cao bao nhiêu và đáy đá có chạm da không. Đá sâu đáy trong ổ thấp sẽ cấn ngón tay hay cấn ngực; ổ cao quá thì nhẫn dễ vướng. Thợ cân đối giữa hai điều này dựa trên chiều sâu.
Đá mài tròn không giác đo khác đá mài giác thế nào?
Vẫn đo dài, rộng và chiều cao vồng, nhưng cần ghi thêm đáy phẳng hay vồng và độ dày ở mép. Ổ cho đá mài tròn không giác thường là bao viền, nên độ dày mép quyết định viền kim loại ôm vào bao nhiêu.
Số đo trên giấy kiểm định có dùng thay cho đo lại được không?
Có thể dùng làm số đối chiếu, nhưng nên đo lại trước khi làm ổ. Đá có thể đã được mài sửa, hoặc giấy ghi kích thước làm tròn. Nếu số đo mới khác giấy đáng kể, hãy hỏi lý do trước khi giao đá.
Cân viên đá ở đâu nếu không có cân tiểu ly?
Nhờ tiệm kim hoàn hoặc nơi kiểm định cân giúp và ghi số vào biên nhận trước mặt bạn. Ghi rõ nơi cân và ngày cân, vì cân khác nhau có thể lệch rất ít. Không dùng cân nhà bếp cho việc này.