Nạm đá là công đoạn thợ dùng lực bẻ, đẩy, miết kim loại ôm lên mép viên đá để giữ nó trong ổ, nên luôn có một xác suất nhỏ viên đá bị mẻ, nứt thêm hoặc vỡ ngay trong lúc làm. Với đá cứng và dai, xác suất này rất thấp khi thợ cẩn thận. Với đá giòn, đá có mặt cát khai hay đá đã có vết nứt sẵn, nó cao hơn đáng kể.
Khi viên đá là của khách mang tới, câu hỏi "ai chịu" trở nên nhạy cảm. Bài này giải thích vì sao đá hỏng khi nạm, nhóm đá nào rủi ro cao, thợ làm gì để giảm rủi ro, và bạn nên thoả thuận những gì bằng chữ viết trước khi để lại viên đá.
Vì sao đá có thể hỏng trong lúc nạm
Ổ chấu giữ đá bằng các chấu kim loại được bẻ gập xuống mép đá. Ổ bao viền giữ đá bằng một vành kim loại được miết dần cho ôm sát. Trong cả hai trường hợp, kim loại phải tì lên đá với một lực nhất định; nếu lực dồn vào một điểm yếu như góc nhọn, mép mỏng hay đầu một vết nứt, đá có thể mẻ hoặc nứt lan.
Nhiệt là nguồn rủi ro thứ hai. Khi phải hàn gần ổ, như hàn sửa chấu, nối khoen, chỉnh cỡ nhẫn, đèn hàn làm nóng kim loại và truyền nhiệt sang đá. Đá nhạy nhiệt có thể nứt, đổi màu; đá lấp đầy khe nứt có thể hỏng chất lấp; đá ngâm dầu có thể khô dầu và lộ vết nứt. Vì vậy với nhiều loại đá màu, thợ cẩn thận sẽ tháo đá ra trước khi hàn.
Đánh bóng và làm sạch sau khi nạm là nguồn thứ tư ít được nghĩ tới. Bánh đánh bóng quay nhanh có thể chạm vào mép đá mềm, làm mờ hoặc mẻ góc; máy rửa siêu âm có thể làm lan vết nứt sẵn có hay làm bong lớp ghép. Thợ cẩn thận sẽ đánh bóng kim loại trước khi nạm hoặc che đá khi đánh bóng.
Nguồn thứ ba là những thứ đã có sẵn trong viên đá mà không ai nhìn thấy: ứng suất bên trong, bao thể lớn gần bề mặt, vết nứt nhỏ chỉ thấy dưới kính phóng đại. Một viên đá từng chịu va đập trên món cũ có thể đã có vết nứt chân chim ở mép. Lực nạm bình thường cũng đủ làm vết nứt đó lộ ra.
Nhóm đá theo mức rủi ro khi nạm
Bảng dưới gom các loại đá màu thường gặp theo mức rủi ro khi nạm và khi gặp nhiệt, dựa trên tính chất phổ thông. Từng viên cụ thể có thể khác, nhất là viên có vết nứt hay đã qua xử lý.
| Nhóm | Ví dụ | Lý do rủi ro |
|---|---|---|
| Thấp | Ruby, sapphire, spinel, chrysoberyl | Cứng, dai, không có cát khai rõ |
| Trung bình | Garnet, thạch anh, aquamarine, tourmaline | Đủ cứng nhưng giòn hơn; tourmaline có thể nhạy nhiệt |
| Cao | Emerald, tanzanite, topaz, peridot, kunzite | Nhiều khe nứt, giòn, hoặc có mặt cát khai rõ |
| Rất cao | Opal, đá ghép lớp, đá lấp đầy khe nứt | Mềm, chứa nước, hoặc có lớp keo, chất lấp nhạy nhiệt |
| Riêng | Ngọc lam, malachite, đá mặt trăng | Mềm hoặc có cát khai; cần ổ và lực nạm nhẹ |
Thuộc nhóm rủi ro cao không có nghĩa là không nạm được. Thợ có kinh nghiệm vẫn nạm những viên này hằng ngày; điều khác biệt là họ chọn kiểu ổ, lực tay và trình tự công việc phù hợp, và họ có quyền từ chối nhận một viên đá mà họ thấy rủi ro quá lớn.
Thợ làm gì để giảm rủi ro
Soi đá trước khi nhận. Nhìn viên đá dưới kính lúp hay kính hiển vi, tìm vết nứt, góc mẻ, chỗ mép mỏng. Thợ cẩn thận sẽ chỉ cho bạn những điểm này và ghi lại.
Đặt chấu tránh điểm yếu. Xoay viên đá trong ổ sao cho chấu không đè lên đầu vết nứt hay góc đã mẻ. Với đá có góc nhọn, dùng chấu chữ V che góc.
Chọn kiểu ổ phù hợp. Ổ bao viền phân tán lực đều quanh mép, thường an toàn hơn chấu cho đá giòn. Ổ phải được làm vừa khít để không phải ép mạnh.
Tháo đá trước khi hàn. Với đá nhạy nhiệt, hàn xong kim loại, để nguội, làm sạch, rồi mới nạm đá ở bước cuối.
Không dùng siêu âm, hơi nước. Làm sạch món có đá nhạy bằng cách nhẹ nhàng, không cho vào máy rửa siêu âm hay phun hơi nước nóng.
Nói trước với khách. Báo rõ mức rủi ro, những gì đã thấy trên viên đá, và đề xuất phương án an toàn hơn nếu có.
Ai chịu khi đá hỏng: những cách thoả thuận hay gặp
Không có một quy tắc chung cho mọi nơi. Trong thực tế, nhiều tiệm nhận nạm đá của khách theo một trong vài cách. Cách thứ nhất: khách tự chịu rủi ro với đá giòn, đá có vết nứt, đá đã xử lý, tiệm chỉ chịu trách nhiệm phần kim loại và công. Cách thứ hai: tiệm chịu trách nhiệm khi lỗi rõ ràng do thao tác, như làm rơi đá, kẹp sai dụng cụ, nhưng không chịu với vết nứt lan từ khuyết tật sẵn có. Cách thứ ba, ít gặp hơn, là tiệm có mức bồi thường giới hạn ghi sẵn.
Cách nào cũng có lý của nó. Điều quan trọng là bạn biết tiệm áp dụng cách nào trước khi giao đá, và cách đó được ghi trên biên nhận. Tranh cãi thường xảy ra khi hai bên không nói gì trước, rồi đến lúc đá hỏng mỗi bên nhớ một kiểu.
Nếu viên đá có giá trị lớn, về tiền hay về tình cảm, và tiệm chỉ nhận theo kiểu khách tự chịu, bạn có thể cân nhắc vài hướng: hỏi thêm vài nơi khác, chọn kiểu ổ ít rủi ro hơn, đổi sang món ít phải tác động lực hơn, hoặc chấp nhận rủi ro một cách có ý thức sau khi nghe thợ phân tích. Đừng chọn tiệm chỉ vì họ hứa "không bao giờ vỡ"; người làm nghề lâu năm hiếm khi hứa như vậy.
Những điều nên chốt bằng chữ trước khi giao đá
Đây là danh sách tối thiểu cho biên nhận khi giao một viên đá màu để nạm:
- Mô tả viên đá: tên theo lời ai, dáng mài, kích thước, trọng lượng nếu cân được, màu.
- Hiện trạng: các vết nứt, góc mẻ, bao thể lớn đã thấy, kèm ảnh nếu được.
- Kiểu ổ và món sẽ làm.
- Cách tiệm xử lý rủi ro mẻ vỡ: ai chịu, trong trường hợp nào, đến mức nào.
- Có tháo đá trước khi hàn không, có dùng siêu âm, hơi nước không.
- Thời gian dự kiến, cách liên lạc nếu trong quá trình làm phát hiện vấn đề với viên đá.
Câu cuối hay bị bỏ quên nhưng rất quan trọng. Nếu thợ phát hiện vết nứt mới trong lúc làm, bạn muốn được gọi để quyết định, không muốn nhận món về rồi mới biết.
Nếu tiệm đưa một mẫu biên nhận in sẵn có điều khoản "tiệm không chịu trách nhiệm đá của khách", hãy đọc kỹ phạm vi của câu đó. Nó áp dụng cho mọi trường hợp, kể cả làm rơi mất đá, hay chỉ cho rủi ro từ khuyết tật sẵn có? Hỏi và ghi rõ thêm nếu cần.
Chọn món và kiểu ổ để giảm rủi ro từ đầu
Ổ bao viền thay cho chấu với đá giòn. Vành kim loại ôm quanh phân tán lực đều, không dồn vào vài điểm như chấu. Với tanzanite, emerald, opal, đây thường là lựa chọn đầu tiên thợ đề xuất.
Ổ chấu có nhiều chấu nhỏ hơn. Sáu chấu chia lực tốt hơn bốn chấu; chấu chữ V che được góc nhọn của giọt nước, marquise, trái tim.
Ổ làm khít theo viên đá. Ổ đúc sẵn lệch cỡ buộc thợ phải ép nhiều hơn để giữ đá. Ổ làm riêng theo số đo đúng thì lực nạm nhẹ hơn.
Món ít va chạm. Mặt dây, bông tai, trâm cài ít cần ổ siết chặt bằng nhẫn đeo hằng ngày; thợ có thể chọn lực nạm vừa phải hơn.
Thứ tự làm việc hợp lý. Mọi công đoạn có nhiệt và đánh bóng mạnh làm xong trước, nạm đá là bước cuối cùng. Hỏi thợ thứ tự này khi đặt làm.
Kim loại đủ mềm ở chấu. Chấu quá cứng đòi lực bẻ lớn hơn, chấu quá mềm thì giữ đá không lâu. Thợ chọn hợp kim và độ dày chấu cân bằng giữa hai điều này; bạn chỉ cần biết để hỏi khi đá thuộc nhóm giòn.
Nếu đá bị mẻ, vỡ sau khi giao
Trước hết, yêu cầu xem viên đá và nghe thợ giải thích chuyện gì đã xảy ra, ở công đoạn nào. Đối chiếu với ảnh và mô tả hiện trạng lúc giao. Nếu vết hỏng nằm đúng chỗ vết nứt đã ghi nhận, đó thường là rủi ro đã được nói trước. Nếu vết hỏng ở chỗ trước đó lành lặn, câu chuyện cần được bàn kỹ hơn.
Một số vết mẻ nhỏ ở mép có thể được che bằng chấu hoặc viền, hoặc mài sửa nhẹ. Mài sửa làm viên đá nhỏ đi và có thể đổi tỉ lệ, cần bạn đồng ý. Đá vỡ hẳn thì thường không cứu được; phần còn lại có khi mài thành viên nhỏ hơn.
Giữ thái độ bình tĩnh và dựa trên giấy tờ. Nếu không thoả thuận được, bạn có thể nhờ một bên thứ ba có chuyên môn xem viên đá, hoặc tìm hiểu kênh hỗ trợ người tiêu dùng ở địa phương. Phần lớn trường hợp được giải quyết êm khi cả hai bên đã có biên nhận ghi rõ từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đá ruby, sapphire có bị vỡ khi nạm không?
Rất hiếm khi thợ cẩn thận, vì đây là nhóm đá cứng và dai. Tuy vậy, viên có vết nứt lớn sẵn, viên đã lấp đầy khe nứt bằng thuỷ tinh hoặc viên có góc nhọn mỏng vẫn có rủi ro. Soi kỹ trước và báo thợ những điểm yếu đã thấy.
Vì sao tiệm bắt khách tự chịu rủi ro với đá của mình?
Vì tiệm không biết lịch sử của viên đá, những vết nứt ẩn và ứng suất bên trong, và giá trị viên đá có thể rất khác nhau. Đây là cách nhiều tiệm giới hạn trách nhiệm với thứ họ không kiểm soát. Bạn có quyền hỏi rõ và chọn nơi khác nếu không đồng ý.
Có nên đưa viên đá có vết nứt đi nạm không?
Được, nhưng nên báo thợ vị trí vết nứt và chọn kiểu ổ, món ít tác động lực. Ổ bao viền và món như mặt dây thường an toàn hơn nhẫn chấu. Chấp nhận rằng rủi ro cao hơn và thoả thuận rõ trước.
Đá có thể nứt vì nhiệt khi thợ hàn chỉnh cỡ nhẫn không?
Có thể, với đá nhạy nhiệt hoặc đá đã xử lý. Nhiều thợ tháo đá màu ra trước khi hàn rồi gắn lại. Khi mang nhẫn đi chỉnh cỡ, hãy hỏi thợ có tháo đá không và ghi vào biên nhận.
Làm sao biết đá hỏng do thợ hay do khuyết tật có sẵn?
Ảnh chụp và mô tả hiện trạng trước khi giao là bằng chứng quan trọng nhất. Nếu vết hỏng trùng với vết nứt đã ghi, đó thường là rủi ro đã biết. Nếu không, có thể nhờ một nơi có chuyên môn độc lập xem giúp.
Đá mẻ nhỏ có sửa được không?
Một số vết mẻ nhỏ ở mép có thể được che bằng chấu, viền hoặc mài sửa nhẹ. Mài sửa làm đá nhỏ đi một chút và có thể đổi dáng, nên cần bạn đồng ý. Hỏi thợ phương án và kích thước sau khi sửa trước khi quyết định.