Làm bộ trang sức từ nhiều viên đá màu lẻ là gom những viên đá rời bạn đã có, như đá mua lẻ nhiều lần, đá tháo từ những món hỏng, đá được tặng, rồi phân loại và chia chúng cho từng món trong một bộ như nhẫn, bông tai, mặt dây, lắc tay. Đây là cách biến một túi đá nằm trong ngăn kéo thành những món đeo được.
Cái khó không nằm ở việc làm từng món, mà ở việc chia viên: viên nào đi đôi với viên nào, viên đẹp nhất dành cho món nào, số viên có đủ cho một chiếc lắc hay không. Bài này hướng dẫn trình tự từ phân loại đến đặt làm, cùng những lưu ý khi làm việc với thợ cho cả một bộ.
Phân loại trước khi nghĩ tới món
Trải tất cả viên đá ra một mặt phẳng nền trắng, dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ. Làm theo thứ tự:
- Tách theo loại đá nếu đã biết, hoặc theo nhóm trông giống nhau nếu chưa biết. Viên nào không chắc thì để riêng một nhóm "chưa rõ".
- Trong mỗi nhóm, xếp theo màu từ nhạt tới đậm. Nhìn từ trên xuống, rồi nghiêng một góc.
- Đo từng viên, ghi kích thước và dáng mài. Đặt các viên có cùng dáng, cỡ gần nhau cạnh nhau.
- Soi từng viên bằng kính lúp, loại riêng những viên có vết nứt lớn, mẻ góc, mặt mờ.
- Đánh số từng viên trên giấy gói hoặc trong ô của một hộp chia ngăn, ghi bảng mô tả theo số.
- Chụp ảnh toàn bộ theo đúng thứ tự đã xếp.
Bước phân loại có thể mất một buổi, nhưng nó giúp bạn thấy mình thực sự có gì. Nhiều người đến bước này mới phát hiện một nửa số "đá quý" trong túi là thuỷ tinh hoặc đá mô phỏng, hoặc ngược lại, phát hiện vài viên đẹp bị lẫn mà quên mất.
Biết loại đá trước khi chia
Trong một túi đá tích góp, thường có nhiều loại lẫn nhau: vài viên đá quý, vài viên đá bán quý, vài viên tổng hợp hay thuỷ tinh. Chia đá cho một bộ trang sức mà không biết loại thì dễ đặt viên mềm vào nhẫn, đặt viên thuỷ tinh cạnh viên sapphire trong cùng một món, rồi phải chăm cả món theo viên yếu nhất.
Không cần kiểm định từng viên nhỏ. Cách hợp lý là kiểm định những viên lớn, những viên định làm đá chủ của món quan trọng, và một vài viên đại diện cho mỗi nhóm trông giống nhau. Với nhóm "chưa rõ", có thể dành cho những món ít rủi ro như mặt dây, hoặc giữ lại.
Biết loại đá cũng giúp bạn ghép đúng. Hai viên đỏ trông giống nhau trên khay có thể là ruby và garnet; đeo cạnh nhau lâu ngày chúng sẽ mòn khác nhau, chăm khác nhau. Trong một món như đôi bông tai, hai chiếc nên cùng loại đá.
Ghép đôi cho bông tai
Ghép theo màu trước. Trong cùng loại đá, so sắc màu và độ đậm. Hai viên khớp màu nhưng lệch cỡ nhỏ còn xử lý được bằng ổ; hai viên khớp cỡ mà lệch màu thì không.
Rồi tới dáng và tỉ lệ. Hai viên oval phải cùng tỉ lệ dài rộng; một viên thon một viên mập sẽ lộ rõ khi đeo hai bên mặt.
Chiều sâu. Hai viên sâu khác nhau làm hai chiếc bông tai cao thấp khác nhau. Báo thợ để bù bằng chiều cao ổ.
Ghép bằng ánh sáng thật. So dưới ánh sáng ban ngày và dưới đèn vàng trong nhà. Một số đá đổi tông theo nguồn sáng, và hai viên có thể khớp dưới nguồn này mà lệch dưới nguồn khác.
Chấp nhận đôi lệch có chủ ý. Nếu không có hai viên khớp, có thể làm bông tai lệch: một viên lớn một viên nhỏ, hoặc hai màu bổ trợ nhau. Kiểu này đẹp khi rõ ràng là cố ý, không phải gần giống mà không khớp.
Chia viên cho từng món
Sau khi phân loại, có thể dùng bảng sau làm khung để chia. Ý chính là đặt viên tốt nhất và bền nhất vào món được nhìn nhiều nhất và chịu va chạm nhiều nhất.
| Món | Viên nên dùng | Số viên cần |
|---|---|---|
| Nhẫn đá chủ | Viên đẹp nhất trong nhóm đá cứng, dai | 1, thêm đá tấm nếu muốn |
| Bông tai nụ hoặc giọt | Hai viên khớp màu, khớp dáng | 2 |
| Mặt dây | Viên lớn, hoặc viên đẹp nhưng mềm | 1 hoặc một cụm |
| Lắc chấm đá, dây chấm đá | Các viên nhỏ cùng loại, màu gần nhau | Nhiều, tuỳ độ dài |
| Nhẫn xếp hàng đá | Các viên nhỏ cùng cỡ | 3 trở lên |
Một nguyên tắc nhỏ khi chia: món nào đeo gần mặt thì cần đá khớp màu nhất, vì người đối diện nhìn vào đó đầu tiên. Bông tai và mặt dây sát cổ đứng đầu danh sách; nhẫn và lắc ở tay được nhìn ở khoảng cách khác và trong ánh sáng khác, nên chấp nhận lệch màu nhiều hơn một chút.
Đếm trước khi đặt làm: một chiếc lắc chấm đá cần bao nhiêu viên phụ thuộc khoảng cách giữa các viên và độ dài lắc. Nhờ thợ tính số viên theo mẫu cụ thể, rồi so với số viên bạn có. Thiếu vài viên thì có thể đổi mẫu thưa hơn thay vì mua thêm đá khó khớp màu.
Những viên không vào bộ: làm gì với chúng
Gần như túi đá nào cũng có những viên không vừa với bất kỳ món nào: một viên lẻ màu khác hẳn, một viên có vết nứt lớn, một viên quá nhỏ, vài viên thuỷ tinh lẫn vào. Đừng cố nhét chúng vào bộ cho đủ; một viên lạc tông có thể làm cả món trông lệch.
Viên lẻ đẹp nhưng không có đôi có thể thành một chiếc mặt dây nhỏ hay một chiếc nhẫn xếp chồng riêng. Viên có vết nứt lớn có thể giữ làm kỷ niệm hoặc làm món ít va chạm như trâm cài. Viên thuỷ tinh, đá mô phỏng có thể dùng cho những món vui, đeo hằng ngày không ngại mất, hoặc làm quà cho trẻ lớn tập đeo trang sức, miễn là món đó an toàn và người nhận biết rõ đó là gì.
Những viên nhỏ cùng loại nhưng chưa đủ số cho một chiếc lắc nên cất chung trong một ngăn có ghi chú. Sau này nếu một món trong bộ rơi đá, đây là kho dự phòng sẵn có, đã cùng nguồn và gần cùng màu.
Một bộ đồng nhất hay một bộ có nhịp
Bộ đồng nhất là các món cùng một loại đá, cùng màu, cùng kiểu ổ: đôi nụ, mặt dây, nhẫn cùng là sapphire xanh ổ bốn chấu vàng trắng. Bộ này trang nhã, dễ đeo cùng lúc, nhưng đòi hỏi các viên phải khớp màu tốt, điều không dễ với đá lẻ tích góp từ nhiều nguồn.
Bộ có nhịp là các món chung một yếu tố nhưng khác ở yếu tố khác. Chung kim loại và kiểu ổ, nhưng mỗi món một màu đá. Hoặc chung màu đá, nhưng mỗi món một dáng mài. Kiểu này hợp với đá lẻ hơn, vì nó tận dụng sự khác nhau thay vì cố che. Thợ có kinh nghiệm thường đề xuất một yếu tố chung, như viền kim loại cùng kiểu hay một chi tiết hoa văn lặp lại, để các món nhìn vẫn là một bộ.
Trước khi quyết định, đặt các viên đá đã chia lên khay theo hình dung từng món, nhìn cả bộ cùng lúc. Chụp ảnh và để vài ngày rồi xem lại. Lựa chọn còn ưng sau vài ngày thường là lựa chọn bạn sẽ đeo lâu.
Ghi chép cho cả bộ
Một bộ trang sức từ đá lẻ có nhiều viên, nhiều món, và thường được làm qua nhiều tháng. Nếu không ghi chép, chỉ sau vài năm sẽ khó nhớ viên nào nằm ở món nào, viên nào đã kiểm định, viên nào còn trong ngăn dự phòng. Cách đơn giản là một bảng có cột số viên, loại đá, kích thước, món được gắn vào, và ghi chú.
Khi món đã làm xong, ghi thêm vào bảng: ngày nhận, tiệm làm, kim loại, kiểu ổ. Đính kèm ảnh món hoàn chỉnh. Với món có đá đã kiểm định, ghi số phiếu bên cạnh số viên. Nếu sau này cần thay đá, chỉnh cỡ, hay chuyển một viên sang món khác, bạn hoặc thợ đều tra được ngay.
Bảng này cũng là thứ quý khi bộ trang sức được truyền lại. Người nhận sau sẽ biết từng viên đá là gì, từ đâu tới, đã qua tay ai làm, thay vì chỉ nhận một hộp trang sức với vài câu chuyện truyền miệng.
Làm việc với thợ khi đặt cả một bộ
Đặt nhiều món cùng lúc khác đặt một món ở vài chỗ:
- Giao đá theo bảng đánh số, mỗi viên một mô tả, và yêu cầu biên nhận ghi đủ số viên theo từng món.
- Duyệt mẫu cho cả bộ cùng lúc, để các món có chung tỉ lệ và chi tiết, không phải mỗi món duyệt một kiểu.
- Cân nhắc làm theo đợt: món chính trước, các món phụ sau khi đã thấy món chính trông thế nào trên người.
- Hỏi thợ có giữ lại viên dự phòng không. Một hai viên dự phòng cùng nhóm rất có ích khi sau này một viên rơi.
- Thống nhất kim loại, tuổi vàng, màu xi cho cả bộ ngay từ đầu, để các món làm ở các đợt khác nhau vẫn cùng màu.
- Nhận lại các viên không dùng tới, kiểm đủ số theo bảng.
Giữ bảng đánh số, ảnh và phiếu kiểm định trong một bìa hồ sơ riêng cho bộ trang sức. Sau này sửa chữa, thay đá hay chia cho con cháu, mọi thông tin đều ở một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Đá lẻ mua nhiều nơi có làm thành một bộ đẹp được không?
Được, nhưng thường không đồng nhất hoàn toàn về màu. Cách hợp lý là làm bộ có nhịp: chung kim loại và kiểu ổ, mỗi món một màu hoặc một dáng đá. Những viên khớp màu nhất nên dành cho đôi bông tai.
Có cần kiểm định tất cả các viên trước khi làm bộ không?
Không cần tất cả. Nên kiểm định các viên lớn, viên làm đá chủ của món quan trọng và vài viên đại diện cho mỗi nhóm trông giống nhau. Các viên nhỏ chưa rõ loại có thể dành cho món ít rủi ro.
Viên đẹp nhất nên làm món gì?
Thường là món được nhìn thấy nhiều nhất mà vẫn hợp độ bền của đá. Nếu viên đẹp nhất là đá cứng, nhẫn hoặc mặt dây đều hợp. Nếu là đá mềm, mặt dây là chỗ an toàn để nó được nhìn thấy mà ít bị va.
Đá lẻ không đủ cho một chiếc lắc thì sao?
Có thể đổi sang mẫu thưa hơn, như lắc chấm đá cách xa nhau, hoặc làm lắc nửa vòng có đá phía trên. Cũng có thể làm nhẫn xếp hàng đá hay dây chấm đá ngắn. Mua thêm đá cho khớp màu thường khó hơn bạn nghĩ.
Nên giữ lại bao nhiêu viên dự phòng?
Một hai viên cho mỗi nhóm đá đã dùng trong lắc hay món nhiều viên là đủ. Viên dự phòng giúp thay ngay khi một viên rơi, không phải tìm đá khớp màu. Cất chúng cùng hồ sơ của bộ trang sức.
Có nên làm cả bộ cùng một lúc không?
Làm cùng lúc giúp đồng bộ kim loại và chi tiết, nhưng làm theo đợt cho bạn thời gian xem món đầu tiên trên người rồi mới điều chỉnh món sau. Nhiều người chọn duyệt mẫu cả bộ một lần, rồi làm theo hai đợt.