Trang sức thạch anh tím, citrine, thạch anh khói, thạch anh hồng và garnet thường được rửa an toàn bằng nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm, rồi lau khô. Đây là nhóm đá màu dễ chăm nhất trên trang sức: không có cát khai dễ tách, đủ cứng để chống trầy ở mức đeo hằng ngày, ít khi phải ngâm dầu. Ngoại lệ cần nhớ là nhiệt cao có thể làm thạch anh đổi màu, và viên đá có vết nứt sẵn thì không nên cho vào máy siêu âm.
Bài viết dành cho người đang có một chiếc nhẫn thạch anh tím, đôi bông tai garnet đỏ sẫm, mặt dây citrine vàng mật ong và muốn biết làm sạch thế nào là vừa. Ở nhiều tiệm, những viên đá này thường đi kèm vỏ bạc hoặc vàng 10K, 14K, nên phần kim loại cũng cần được nhắc tới. Nhóm đá dễ chăm không có nghĩa là không cần chăm; nó chỉ có nghĩa là bạn có nhiều lựa chọn an toàn hơn.
Vì sao thạch anh và garnet được xem là dễ chăm
Thạch anh, khoáng vật của thạch anh tím (amethyst), citrine, thạch anh khói, thạch anh hồng, có độ cứng 7 trên thang Mohs. Con số này có ý nghĩa thực tế: bụi thường ngày chứa nhiều hạt thạch anh, nên những viên đá có độ cứng từ 7 trở lên ít bị bụi cào xước khi lau. Thạch anh không có cát khai rõ, tức là không có mặt phẳng yếu dễ tách khi va đập như topaz, nên ít khi vỡ đôi theo một mặt.
Garnet là tên một nhóm khoáng vật gồm nhiều loài như almandine, pyrope, spessartine, grossular (trong đó có tsavorite xanh lục), andradite (trong đó có demantoid). Tài liệu phổ thông ghi độ cứng của các loài garnet hay gặp trên trang sức trong khoảng 6,5 đến 7,5 và garnet cũng không có cát khai rõ. Phần lớn garnet đỏ sẫm trên trang sức phổ thông là almandine hoặc pyrope, độ bền đủ để đeo hằng ngày.
Một điểm cộng nữa: phần lớn garnet không qua xử lý, và thạch anh tím, thạch anh hồng ít khi được tẩm dầu hay nhựa như emerald. Nhiều citrine trên thị trường là thạch anh tím đã nung đổi màu, nhưng việc nung đã xong ở lúc chế tác và kết quả thường bền với điều kiện đeo bình thường. Vì thế chăm nhóm đá này chủ yếu là giữ cho mặt đá sạch dầu, đáy ổ sạch bẩn, kim loại sáng và không để đá va vào nhau.
Rửa trang sức thạch anh và garnet tại nhà
Đây là cách rửa thường được khuyên cho đá thạch anh và garnet không có vết nứt rõ, nạm trong vỏ vàng hoặc bạc. Mất khoảng mười phút, nên làm khi thấy đá kém sáng, thường vài tuần một lần với món đeo hằng ngày.
- Pha một bát nước ấm vừa tay với vài giọt xà phòng rửa tay dịu hoặc nước rửa bát loại nhẹ pha loãng.
- Ngâm món đồ vài phút cho lớp kem, dầu da và bụi mềm ra. Với bông tai, tháo chốt sau và ngâm riêng.
- Dùng bàn chải lông mềm chải mặt dưới viên đá, kẽ chấu, mặt trong nhẫn. Đáy viên đá là chỗ quyết định độ sáng, vì ánh sáng đi vào từ mặt trên và phản xạ lại từ các mặt giác phía dưới.
- Tráng bằng nước ấm sạch, trong rây hoặc bát, không tráng trực tiếp trên lỗ cống.
- Thấm khô bằng khăn không xơ, lau kỹ kẽ chấu để nước không đọng làm xỉn kim loại, nhất là với vỏ bạc.
Nếu vỏ là bạc đã xỉn đen, xà phòng sẽ không làm bạc sáng lại. Có thể dùng khăn lau bạc chuyên dụng lau phần kim loại, tránh chà khăn có hoá chất lên mặt đá. Nước nhúng bạc dạng hoá chất không nên dùng nếu bạn không chắc nó có hại cho đá hay không; nhờ tiệm đánh bóng phần bạc là cách an toàn.
Những điều vẫn cần tránh, kể cả với nhóm đá dễ chăm
Nhiệt cao làm thạch anh đổi màu. Màu tím của thạch anh tím liên quan đến sắt và các khuyết tật trong tinh thể; khi bị nung, màu có thể nhạt đi hoặc chuyển sang vàng, đây chính là cách người ta tạo ra citrine nung. Vì thế để nhẫn thạch anh tím gần nguồn nhiệt mạnh, hay để thợ hàn sát viên đá, là rủi ro về màu.
Ánh nắng gắt kéo dài. Nhiều nguồn ghi rằng thạch anh tím và thạch anh hồng có thể nhạt màu khi phơi ánh sáng mạnh lâu ngày; mức độ tuỳ viên. Đeo ra nắng bình thường không phải điều đáng lo, nhưng không nên trưng trang sức trên bậu cửa sổ nắng chiếu nhiều tháng.
Đá có vết nứt và máy siêu âm. Garnet và thạch anh không nứt thường chịu được máy siêu âm, nhưng viên có vết nứt chạm mặt, bao thể lớn hoặc đã lấp đầy thì rung động có thể làm vết nứt lan. Với món có giá trị kỷ niệm, cách rửa tay ở trên là đủ, không cần máy.
Sốc nhiệt. Ngay cả đá bền cũng không thích bị dội nước lạnh khi đang nóng hoặc ngược lại. Không rửa trang sức bằng nước sôi, không lấy món đồ vừa để trong xe nóng ra dội nước lạnh.
Va đập với đá cứng hơn. Thạch anh độ cứng 7 vẫn bị sapphire, ruby, kim cương, topaz cào xước. Đeo nhẫn thạch anh tím cạnh nhẫn kim cương ngày này qua ngày khác, mặt đá thạch anh sẽ mờ dần ở chỗ hai nhẫn chạm nhau.
Đá trong nhóm này và lưu ý riêng của từng loại
Mỗi loại có một hai điểm cần nhớ. Bảng dưới gom lại những điều hay gặp; khi giấy kèm món đồ ghi đá đã xử lý, ưu tiên làm theo lưu ý về xử lý.
| Đá | Rửa nước xà phòng | Điểm cần nhớ |
|---|---|---|
| Thạch anh tím (amethyst) | Được | Tránh nhiệt cao và nắng gắt kéo dài vì có thể nhạt màu |
| Citrine | Được | Nhiều viên là thạch anh tím đã nung; chăm như thạch anh, tránh nhiệt khi sửa |
| Thạch anh khói | Được | Màu có thể đổi khi bị nung; đeo bình thường bền |
| Thạch anh hồng | Được | Thường đục mờ, hay có vết nứt; không cần dùng máy siêu âm |
| Garnet đỏ (almandine, pyrope) | Được | Bền; viên có vết nứt rõ thì tránh siêu âm |
| Tsavorite, demantoid | Được, nhẹ tay | Demantoid mềm hơn các garnet khác; thận trọng với nhiệt và siêu âm |
| Thạch anh ghép, thạch anh phủ màu | Hạn chế | Lớp phủ màu hoặc lớp keo có thể bong; lau khăn ẩm là đủ |
Dòng cuối cùng đáng chú ý vì nhiều trang sức thời trang dùng thạch anh phủ màu (lớp màu mỏng phủ lên mặt đá) hoặc thạch anh nhuộm. Lớp phủ có thể mòn ở mép giác khi lau mạnh hoặc khi gặp dung môi. Nếu viên đá có màu quá rực, ánh cầu vồng trên bề mặt, hoặc giấy ghi "phủ màu", hãy chăm như đá đã xử lý: khăn ẩm, không chà mạnh, không hoá chất.
Cất giữ để đá không cào nhau
Phần lớn hư hỏng của nhóm đá này không đến từ nước mà từ hộp trang sức. Một vài thói quen cất giữ:
- Không đổ nhiều món vào chung một ngăn. Các viên đá cọ vào nhau, mặt giác của đá mềm hơn bị mờ, cạnh giác của đá cứng bị sứt.
- Dùng túi vải mềm riêng cho từng món hoặc hộp có ngăn chia lót vải. Nhẫn cắm vào khe để đá không chạm nhau.
- Bông tai cài vào miếng xốp hay tấm vải có lỗ, từng đôi một, để chốt không làm xước mặt đá của đôi khác.
- Dây chuyền có mặt đá treo hoặc đặt duỗi riêng, tránh rối vì dây xích kim loại cọ lên mặt đá khi gỡ rối.
- Cất ở nơi khô, nhiệt độ phòng, xa bậu cửa sổ và xa nguồn nhiệt.
Với người có nhiều trang sức đá màu, cách đơn giản là sắp hộp theo nhóm độ cứng: đá mềm như ngọc lam, opal, ngọc trai một khu riêng; nhóm thạch anh, garnet một khu; ruby, sapphire và kim cương một khu khác. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần tránh để đá mềm nằm chung với đá cứng.
Phần kim loại đi kèm: bạc, vàng tuổi thấp và lớp xi
Thạch anh tím, citrine, garnet thường được nạm trên vỏ bạc, vàng 10K, 14K hoặc vàng trắng có xi rhodium. Khi bạn thấy món đồ "không còn đẹp như mới", nhiều khi viên đá vẫn ổn mà kim loại mới là phần xuống sắc. Bạc xỉn vàng, xỉn đen do gặp hợp chất lưu huỳnh trong không khí và mồ hôi; vàng tuổi thấp có thể sạm màu ở mặt trong nhẫn; vàng trắng mòn lớp xi để lộ ánh vàng nhạt ở chỗ cọ xát nhiều.
Điều này ảnh hưởng tới cách làm sạch. Xà phòng dịu và nước ấm không làm hại kim loại nào trong số trên. Nếu bạn muốn làm sáng bạc bằng khăn lau bạc, lau phần kim loại và tránh chà lên mặt đá. Nếu muốn xi lại vàng trắng, thợ thường đưa cả món đồ vào bể xi; với thạch anh, garnet không xử lý thì việc này thường ổn, còn với đá phủ màu hay đá ghép thì nên hỏi thợ trước.
Một cách nhỏ để biết phần nào đang làm món đồ trông cũ: lau sạch viên đá, đặt món đồ lên tờ giấy trắng dưới ánh sáng ban ngày. Nếu đá đã sáng mà món đồ vẫn trông tối, đó là kim loại. Nếu kim loại sáng mà đá vẫn mờ, có thể mặt đá đã trầy và cần đánh bóng lại, việc dành cho thợ.
Khi nào nhóm đá này cũng cần đến tiệm
Đá bền không có nghĩa là món đồ bền. Phần hay hỏng nhất của trang sức thạch anh và garnet thường là kim loại: chấu mảnh của nhẫn bạc thời trang mòn sau vài năm, ổ bông tai bị cong khi rơi, móc khoá dây chuyền yếu dần. Viên đá chắc tới đâu cũng rơi mất nếu chấu đã mòn. Khi lắc nhẹ món đồ gần tai mà nghe tiếng lách cách nhỏ, hoặc nhìn nghiêng thấy viên đá không còn nằm phẳng, đó là lúc nên mang đi kiểm.
Khi mang đến tiệm, nói rõ tên đá để thợ tránh nhiệt sát viên đá khi hàn, nhất là thạch anh tím và citrine vốn có thể đổi màu khi nóng. Nếu thợ đề xuất cho vào máy siêu âm, hỏi thợ đã kiểm tra viên đá có vết nứt chưa. Với garnet đỏ sẫm, thợ đôi khi đề nghị khoét đáy ổ hoặc dùng ổ hở đáy để đá nhận thêm ánh sáng và bớt tối màu; đó là chuyện thẩm mỹ của từng người, không bắt buộc.
Mặt đá thạch anh đã mờ vì cọ xát nhiều năm có thể được thợ mài đá đánh bóng lại, thường cho kết quả tốt vì thạch anh mài dễ. Garnet cũng vậy. Đổi lại viên đá nhỏ đi một chút, và với đá đã nạm, thợ thường phải tháo đá ra để mài. Cân nhắc giữa vẻ mới của viên đá với chi phí và rủi ro tháo lắp là quyết định của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng kem đánh răng để làm sạch nhẫn thạch anh tím không?
Không nên. Kem đánh răng chứa hạt mài; với thạch anh có thể chưa gây xước rõ, nhưng với vỏ bạc, vàng và lớp xi bề mặt thì dễ làm xước mờ. Nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm làm sạch tốt hơn mà không có rủi ro.
Citrine của mình nhạt dần, có phải đá giả không?
Không thể kết luận như vậy. Một số citrine và thạch anh có thể đổi màu khi gặp nhiệt hoặc ánh sáng mạnh lâu ngày; một số đá giả bằng thuỷ tinh lại rất bền màu. Muốn biết chắc là đá gì, cần nhờ nơi giám định. Từ nay nên tránh để món đồ gần nguồn nhiệt và nắng gắt.
Garnet có đeo đi bơi được không?
Garnet chịu nước tốt, nhưng hoá chất trong nước hồ bơi có thể ảnh hưởng tới kim loại, nhất là vàng tuổi thấp và bạc, và làm chấu yếu theo thời gian. Ngoài ra nước làm tay trơn, nhẫn dễ tuột. Nên tháo trang sức trước khi bơi.
Rửa trang sức bằng máy siêu âm mini mua online có an toàn với thạch anh không?
Với thạch anh và garnet không nứt, nạm chắc, máy siêu âm thường không gây hại. Rủi ro nằm ở đá có vết nứt, đá phủ màu, đá ghép và chấu đã lỏng, vì rung động có thể làm đá rơi ra. Nếu không chắc tình trạng viên đá, rửa tay vẫn là cách an toàn hơn.
Thạch anh hồng bị đục hơn trước là vì sao?
Thạch anh hồng vốn thường đục mờ. Nếu thấy đục hơn, nguyên nhân hay gặp là lớp dầu da, kem dưỡng bám trên mặt đá và đáy ổ. Rửa nước ấm xà phòng thường giúp đá sáng lại. Nếu mặt đá bị mờ do trầy, chỉ đánh bóng lại mới cải thiện được.
Có cần cất garnet trong hộp tránh sáng không?
Garnet thường không nhạy với ánh sáng ở mức đeo và cất giữ bình thường. Hộp trang sức có nắp đủ để tránh bụi và va chạm. Ánh sáng là điều đáng để ý hơn với thạch anh tím, thạch anh hồng và một số đá màu khác, không phải garnet đỏ thông thường.