Trang sức ngọc lam, malachite, lapis lazuli và các đá đã ổn định bằng nhựa nên được làm sạch bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, lau khô ngay, không ngâm nước, không dùng máy siêu âm, hơi nước, cồn hay dung dịch rửa bạc dạng nhúng; khi cất, mỗi món một túi vải hoặc một ngăn riêng, xa đá cứng và xa nơi ẩm, nóng. Phần kim loại quanh đá nếu xỉn thì lau riêng, tránh để chất làm sáng kim loại chạm mặt đá.
Nhóm đá này thường gặp trên nhẫn bạc, mặt dây khảm, vòng hạt, khuy măng sét. Chúng khác nhau về khoáng vật nhưng giống nhau ở chỗ mềm, nhiều viên xốp, và nhiều viên đã qua xử lý tẩm nhựa hay đánh sáp. Bài này chỉ bàn chuyện làm sạch và cất giữ: lau bằng gì, tránh cách làm sạch nào, xử lý phần kim loại đi kèm ra sao và sắp hộp trang sức thế nào cho an toàn.
Vì sao làm sạch đá xốp, đá mềm khác hẳn đá cứng
Với ruby, sapphire hay garnet, nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm là cách làm sạch an toàn. Với ngọc lam, malachite, lapis thì cách đó có thể gây hại. Ngọc lam là khoáng vật phosphate chứa đồng và nhôm, cấu tạo từ vô số tinh thể li ti, giữa chúng có khoảng trống; tài liệu phổ thông ghi độ cứng khoảng 5 đến 6. Nước và những gì hoà trong nước, kể cả xà phòng, có thể đi vào các khoảng trống đó và để lại vệt hoặc làm đổi sắc.
Malachite là carbonate đồng, độ cứng thường ghi khoảng 3,5 đến 4, mềm tới mức bàn chải lông cứng hay hạt bụi cũng để lại vết; carbonate lại phản ứng với axit, nên các dung dịch làm sạch có tính axit làm mặt đá mất bóng. Lapis lazuli là đá nhiều khoáng vật, độ cứng khoảng 5 đến 5,5, đôi khi được nhuộm hoặc đánh sáp; dung môi có thể kéo theo màu nhuộm hoặc làm mờ lớp sáp.
Thêm một lớp nữa: rất nhiều ngọc lam trên trang sức đã được ổn định bằng cách tẩm nhựa, malachite và chrysocolla cũng có thể được tẩm. Lớp nhựa giúp đá bền hơn, nhưng nhựa ngại nhiệt và ngại dung môi. Vì vậy với cả nhóm, nguyên tắc chung là khô nhiều hơn ướt, nhẹ nhiều hơn mạnh, và không có hoá chất.
Mỗi loại đá chịu được cách làm sạch nào
Bảng dưới gom các cách làm sạch hay gặp và mức an toàn với từng loại đá trong nhóm. Đây là mức thận trọng theo hướng dẫn chăm sóc phổ biến; viên đá cụ thể có thể khác tuỳ mức xốp và cách xử lý.
| Đá | Khăn khô, khăn hơi ẩm | Rửa nhanh nước xà phòng | Siêu âm, hơi nước, dung môi |
|---|---|---|---|
| Ngọc lam tự nhiên | Được | Không nên | Không |
| Ngọc lam ổn định nhựa | Được | Hạn chế, rất nhanh rồi lau khô | Không |
| Malachite | Được, nhẹ tay | Không nên | Không; tránh cả chất có tính axit |
| Lapis lazuli | Được | Hạn chế, rất nhanh rồi lau khô | Không |
| Chrysocolla, đá khảm ghép | Được | Không | Không |
| Ngọc lam tái tạo (bột đá ép nhựa) | Được | Hạn chế | Không |
Nếu bạn không biết món của mình thuộc dòng nào, coi nó như dòng nhạy nhất trong bảng: chỉ dùng khăn. Đó là cách làm sạch không bao giờ sai với nhóm đá này, chỉ chậm hơn một chút.
Làm sạch thường ngày, từng bước
Phần lớn thời gian, trang sức đá xốp, đá mềm chỉ cần được lau. Khi thấy mặt đá xỉn, kẽ ổ bám bụi, làm theo trình tự sau:
- Trải một chiếc khăn sáng màu lên bàn, làm việc trên khăn để món đồ không rơi xuống nền cứng.
- Lau mặt đá bằng khăn cotton mềm hoặc khăn sợi mịn loại lau kính, lau theo một chiều, không chà qua lại mạnh.
- Với bụi trong kẽ ổ và quanh viền, dùng cọ trang điểm sạch hoặc bàn chải lông thật mềm, để khô, quét nhẹ.
- Nếu có vết bám mà khăn khô không lấy được, nhúng góc khăn vào nước sạch ở nhiệt độ phòng, vắt thật ráo, chấm nhẹ lên vết rồi lau khô ngay.
- Để món đồ nằm trên khăn khô vài phút ở nơi thoáng rồi mới cất.
Không cần làm sạch sâu thường xuyên. Một lần lau sau mỗi lần đeo giữ cho đá sạch hơn nhiều so với một lần "tổng vệ sinh" mỗi năm. Nếu vết bẩn vẫn còn sau khi lau, đó là lúc nên nhờ thợ quen làm đá mềm, không phải lúc thử dung dịch mới.
Những cách làm sạch phải tránh
Ngâm nước, kể cả nước sạch. Ngâm cho nước có thời gian đi vào lỗ xốp và đọng ở đáy ổ. Với ngọc lam tự nhiên và đá khảm, đây là cách nhanh nhất để đá loang màu hoặc keo yếu đi.
Máy rửa siêu âm và máy hơi nước. Rung động có thể làm nứt đá mềm, lỏng mảnh khảm; hơi nóng làm hỏng lớp nhựa ổn định và lớp sáp. Ở tiệm, nhớ dặn trước vì nhiều nơi cho mọi món vào hai máy này theo thói quen.
Cồn, nước tẩy sơn móng, xăng thơm. Dung môi có thể làm mờ lớp sáp của lapis, kéo theo màu nhuộm, hoặc làm hỏng nhựa trong ngọc lam ổn định.
Nước rửa bạc dạng nhúng. Nhiều món ngọc lam, lapis là trang sức bạc, và người đeo muốn làm sáng bạc. Dung dịch nhúng tiếp xúc trực tiếp với đá, không phù hợp với nhóm này.
Kem đánh răng, baking soda, giấm, chanh. Các mẹo làm sạch tại nhà này hoặc có hạt mài làm xước đá mềm, hoặc có tính axit làm hỏng malachite và lớp bề mặt của đá khác.
Bàn chải lông cứng. Với malachite, lông bàn chải cứng cũng đủ để lại vết xước mảnh.
Làm sạch phần bạc, vàng quanh đá xốp
Cái khó của nhóm trang sức này là kim loại đi kèm lại cần chăm theo cách khác. Bạc quanh ngọc lam xỉn đen dần; vàng quanh lapis có thể bám bẩn ở mặt sau. Nguyên tắc là làm sạch kim loại mà không để chất làm sạch chạm vào đá.
Với bạc xỉn nhẹ, dùng khăn lau bạc chuyên dụng loại khăn khô có tẩm sẵn, lau phần kim loại theo đường viền, giữ khăn cách mặt đá. Với viền bạc sát mép đá, quấn khăn quanh đầu tăm bông hoặc đầu ngón tay để kiểm soát chính xác hơn. Lau xong, dùng một khăn sạch khác lau qua toàn bộ món đồ để không còn vụn hoá chất bám trên mặt đá.
Với bạc đã đen nặng hoặc chạm khắc nhiều chi tiết, nên nhờ thợ đánh bóng bằng tay, có che đá, hoặc tháo đá ra trước nếu ổ cho phép. Nói rõ với thợ: đây là ngọc lam, lapis hay malachite, có thể đã ổn định nhựa, không cho vào máy siêu âm, không nhúng dung dịch. Khi nhận lại, kiểm mặt đá dưới ánh sáng ban ngày xem có vệt sáp đánh bóng hay vệt mờ mới không.
Cất giữ nhóm đá xốp, đá mềm
Đá mềm bị đá cứng cào xước, đá xốp hút hơi ẩm và mùi từ môi trường xung quanh. Cách cất hợp lý:
- Mỗi món một túi vải cotton hoặc một ngăn lót vải riêng; không để chung với nhẫn sapphire, thạch anh, dây xích kim loại.
- Cất ở phòng ngủ hoặc tủ quần áo khô ráo, không cất trong phòng tắm có hơi nước và hơi xà phòng.
- Tránh để gần bếp có khói dầu, tránh bậu cửa có nắng chiếu trực tiếp lâu ngày.
- Không để giấy chống xỉn bạc tẩm hoá chất chạm trực tiếp mặt đá; nếu muốn dùng túi chống xỉn cho bạc, bọc riêng mặt đá bằng một miếng vải mỏng trước.
- Vòng hạt xâu dây chun cất nằm phẳng, không treo lâu để dây khỏi giãn.
- Món khảm nhiều mảnh nhỏ cất nằm ngửa trong hộp cứng, không để vật khác đè lên.
Với người có nhiều trang sức, cách đơn giản là dành một khu riêng trong hộp cho đá mềm, đá xốp và đá hữu cơ, tách khỏi khu đá cứng. Không cần chính xác theo thang độ cứng; chỉ cần đá mềm không nằm chung với đá cứng là tránh được phần lớn vết xước.
Khi đi xa và khi cất lâu không đeo
Mang trang sức đá mềm theo khi đi xa, rủi ro lớn nhất là va đập và cọ xát trong hành lý. Bọc từng món bằng vải mềm, đặt trong hộp cứng nhỏ có ngăn, mang theo người thay vì để lẫn trong vali. Ở khách sạn, đừng để món đồ trên bồn rửa mặt, nơi vừa ẩm, vừa dễ bắn nước, vừa dễ rơi xuống nền gạch.
Khi cất lâu không đeo, vài tháng lấy ra một lần: lau bụi bằng khăn khô, nhìn mặt đá dưới ánh sáng ban ngày xem có vệt lạ, kiểm viền ổ và các mối keo của món khảm, kiểm dây xâu của vòng hạt. Thói quen này mất vài phút nhưng giúp phát hiện sớm mảnh khảm sắp rơi hay dây sắp đứt.
Nếu nhà ẩm trong mùa nồm, chọn chỗ cất cao, khô, có thể đặt gói hút ẩm trong ngăn tủ nhưng không cho chạm mặt đá. Tránh tuyệt đối cất trong túi nhựa kín cùng quần áo còn ẩm.
Vòng hạt, đá khảm và lúc nên nhờ thợ
Vòng hạt ngọc lam, lapis, malachite là món khó làm sạch nhất vì bụi đọng quanh lỗ hạt và dây xâu. Không nhúng cả chuỗi vào nước: dây ướt lâu khô, có thể giãn hoặc mục, nước đọng trong lỗ hạt. Lau từng hạt bằng khăn khô, dùng cọ mềm quét bụi ở khe giữa các hạt. Nếu dây đã bẩn hoặc giãn, xâu lại bằng dây mới thường hiệu quả hơn mọi cách làm sạch.
Món khảm như mặt dây, nhẫn bạc ghép nhiều mảnh ngọc lam hay đá màu có hàng chục mối keo nhỏ. Chỉ dùng khăn khô và cọ mềm; nếu thấy mảnh nào hở mép, lún xuống hoặc nhô lên, ngừng làm sạch ở chỗ đó và mang đi gắn lại trước khi mảnh rơi mất.
Nhờ thợ khi vết bẩn không lau đi được, khi mặt đá đã xước mờ cần đánh bóng lại, khi bạc quanh đá đen nặng, hoặc khi đá có dấu hiệu lỏng. Chọn thợ quen làm đá mềm, dặn rõ loại đá và những việc cần tránh. Với nhóm đá này, một người thợ hỏi lại bạn trước khi làm là dấu hiệu tốt.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lam ổn định nhựa có rửa nước xà phòng được không?
Ngọc lam ổn định ít hút nước hơn ngọc lam tự nhiên, nên rửa rất nhanh bằng nước ở nhiệt độ phòng rồi lau khô ngay thường không gây hại. Tuy vậy lau khăn hơi ẩm vẫn là cách an toàn hơn, và tuyệt đối tránh nước nóng, dung môi, máy siêu âm vì lớp nhựa ngại những thứ này.
Có nên đánh bóng malachite bằng sáp đánh giày hay dầu dưỡng không?
Không nên. Sáp và dầu không dành cho đá có thể đọng ở viền ổ, bám bụi và làm đổi màu đá. Nếu malachite đã mờ do xước, việc đánh bóng lại là việc của thợ mài đá có kinh nghiệm với đá mềm.
Làm sao biết lapis của mình đã được đánh sáp hay nhuộm?
Người đeo khó tự biết chắc. Dấu hiệu gợi ý là màu xanh rất đều, đậm bất thường, hoặc màu phai nhẹ khi lau bằng khăn ẩm. Hỏi lại người bán, xem giấy kèm theo hoặc nhờ nơi giám định. Không tự thử bằng cồn hay dung môi.
Có thể cất ngọc lam trong hộp kín có gói hút ẩm không?
Được với điều kiện bọc đá bằng vải mềm và không để gói hút ẩm chạm trực tiếp vào mặt đá. Không khí khô ráo vừa phải giúp hạn chế ẩm mốc ở dây xâu và mối keo của món khảm. Tránh nơi nóng như gần đèn bàn, nóc tủ lạnh.
Bàn chải đánh răng cũ có dùng để làm sạch ổ đá được không?
Chỉ dùng bàn chải lông thật mềm, sạch, khô, và chỉ chải phần kim loại hoặc kẽ ổ. Bàn chải cũ đã qua sử dụng có thể còn kem đánh răng có hạt mài. Với malachite, nên thay bằng cọ trang điểm mềm.
Mặt ngọc lam có vệt tối sau khi lau khăn ẩm là vì sao?
Có thể nước đã thấm vào phần đá xốp và làm sẫm màu tạm thời; để món đồ khô tự nhiên ở nhiệt độ phòng một thời gian, vệt có thể nhạt đi. Nếu vệt không mất, có thể đá đã hút chất bẩn từ trước. Từ đó chỉ nên dùng khăn khô cho viên đá này.