Trang sức san hô và hổ phách chỉ nên lau bằng khăn mềm hơi ẩm rồi lau khô, không ngâm nước lâu, không dùng xà phòng mạnh, không cho vào máy siêu âm hay hơi nước, và tránh xa nước hoa, keo xịt tóc, cồn. San hô là chất carbonate nên ngại axit; hổ phách là nhựa cây hoá thạch nên ngại nhiệt và dung môi. Cả hai đều mềm, dễ trầy khi cọ với đá khác.
Người ta gọi chung chúng là "đá hữu cơ" vì có nguồn gốc từ sinh vật chứ không phải khoáng vật hình thành trong lòng đất: san hô do các tập đoàn sinh vật biển tạo nên, hổ phách là nhựa cây cổ đã cứng lại qua thời gian rất dài. Nguồn gốc khác nhau dẫn tới những điểm yếu khác nhau. Bài này đi qua cách đeo, làm sạch, cất và sửa hai loại trang sức này; ngọc trai cũng là chất liệu hữu cơ nhưng có cách chăm riêng, chỉ được nhắc ở mức so sánh.
San hô và hổ phách khác các viên đá màu khác ở đâu
San hô quý dùng làm trang sức, như san hô đỏ, hồng, chủ yếu là calcium carbonate, cùng nhóm chất với đá vôi và vỏ sò. Tài liệu phổ thông ghi độ cứng của san hô quý khoảng 3 đến 4 trên thang Mohs, tức là mềm hơn nhiều so với thạch anh hay garnet. Carbonate phản ứng với axit: một giọt nước chanh, giấm, hay chất tẩy có tính axit đọng lâu có thể làm mặt san hô mất bóng, rỗ nhẹ. Nhiệt cao cũng có thể làm san hô đổi màu.
Hổ phách là nhựa cây đã hoá thạch, rất nhẹ và mềm, độ cứng thường được ghi khoảng 2 đến 2,5. Nó mềm tới mức một chiếc móng tay cứng hay một viên đá thạch anh cạ vào cũng đủ để lại vết. Hổ phách bị nhiệt làm mềm, bị nhiều dung môi như cồn, axeton, một số thành phần trong nước hoa và keo xịt tóc làm mặt đá dính nhớt hoặc mờ đục. Theo thời gian, khi tiếp xúc với không khí và ánh sáng, mặt hổ phách có thể sẫm màu dần và xuất hiện các vết rạn mảnh.
Điểm chung của cả hai: không chịu được các cách làm sạch "mạnh tay" vốn dùng cho vàng và đá cứng. Một chiếc vòng san hô hay mặt dây hổ phách được rửa chung với nhẫn kim cương trong máy siêu âm, hay được lau bằng khăn tẩm cồn sát khuẩn, có thể mất độ bóng chỉ sau một lần. Hiểu được chất liệu là bước đầu để không làm hỏng nó bằng chính thói quen giữ vệ sinh của mình.
Những thứ trong sinh hoạt hằng ngày gây hại nhiều nhất
Nước hoa, keo xịt tóc, kem chống nắng. Đây là nguồn gây hại phổ biến nhất với hổ phách vì chứa cồn và dung môi. Với san hô, lớp kem và dầu đọng lâu cũng làm mặt đá xỉn. Thứ tự đúng là trang điểm, xịt nước hoa, đợi khô rồi mới đeo trang sức.
Nước rửa tay khô có cồn. Thói quen sát khuẩn tay nhiều lần mỗi ngày khiến nhẫn và vòng tay hổ phách thường xuyên gặp cồn. Nếu bạn dùng nước rửa tay khô thường xuyên, chọn đeo hổ phách ở dạng mặt dây hoặc bông tai thay vì nhẫn.
Chanh, giấm, đồ chua khi nấu ăn. Với san hô, axit trong bếp là mối lo thật. Nhẫn hay vòng tay san hô nên được tháo ra khi vắt chanh, trộn gỏi, rửa rau bằng giấm.
Mồ hôi và nắng. Mồ hôi có muối và có tính axit nhẹ; đeo vòng san hô suốt những ngày nắng nóng có thể làm mặt đá xỉn dần. Ánh nắng mạnh kéo dài góp phần làm hổ phách sẫm màu và rạn.
Nước nóng và nguồn nhiệt. Tắm nước rất nóng, xông hơi, để trang sức gần bếp hay trong ô tô nắng là những tình huống nên tránh với cả hai loại.
Hộp trang sức lộn xộn. Đá cứng hơn cào xước san hô và hổ phách rất nhanh. Một chuỗi hổ phách nằm cùng ngăn với dây xích kim loại sẽ đầy vết xước nhỏ sau vài tháng.
Làm sạch trang sức san hô và hổ phách
Cách làm sạch hai loại này gần như giống nhau và rất đơn giản. Quan trọng nhất là không ngâm và không chà mạnh.
- Lau bụi bằng khăn vải mềm, khô, loại khăn lau kính mắt bằng sợi mịn là phù hợp.
- Nếu có dầu, mồ hôi bám, nhúng góc khăn vào nước ấm vừa tay (có thể pha một chút xà phòng rất dịu), vắt thật ráo rồi lau từng hạt, từng mặt.
- Lau lại một lượt bằng khăn ẩm nước sạch để không còn xà phòng đọng trên bề mặt.
- Lau khô ngay bằng khăn khô, đặt món đồ nằm trên khăn ở nơi thoáng cho đến khi khô hẳn.
- Với chuỗi hạt xâu dây, không nhúng cả chuỗi vào nước: dây ướt lâu khô, có thể giãn hoặc mục, và nước đọng trong lỗ hạt.
Có lời khuyên truyền miệng là thoa một chút dầu ô liu lên hổ phách để đá bóng lại. Dầu có thể làm mặt hổ phách trông sáng hơn tạm thời, nhưng nó bám bụi và không sửa được lớp mặt đã mờ do dung môi hay trầy xước. Với hổ phách có giá trị, việc đánh bóng lại mặt đá là việc nên để thợ có kinh nghiệm với chất liệu mềm làm. Với san hô, không tự dùng bất kỳ dung dịch "làm sáng" nào vì nhiều sản phẩm có tính axit hoặc chứa chất tẩy.
So sánh nhanh: san hô, hổ phách và ngọc trai
Ba chất liệu hữu cơ hay gặp nhất trên trang sức có nhiều điểm giống nhau trong cách giữ, nhưng điểm yếu chính khác nhau. Bảng dưới để bạn dễ nhớ.
| Chất liệu | Bản chất | Điểm yếu chính | Lưu ý khi cất |
|---|---|---|---|
| San hô quý | Calcium carbonate do sinh vật biển tạo ra | Axit, nhiệt, trầy xước | Túi vải riêng, tránh nơi ẩm có hơi hoá chất |
| Hổ phách | Nhựa cây hoá thạch | Nhiệt, dung môi, nước hoa, trầy xước | Tránh nắng, tránh nóng, tránh chung với đá cứng |
| Ngọc trai | Lớp xà cừ do trai, hàu tạo ra | Axit, mỹ phẩm, khô hạn kéo dài | Túi vải mềm, không cất trong túi nhựa kín lâu ngày |
Nếu bạn có một món kết hợp nhiều chất liệu, ví dụ mặt dây hổ phách bọc bạc có điểm vài hạt san hô, hãy chăm theo chất liệu yếu nhất trên món đó. Ở đây cả ba đều cần lau khăn, không ngâm, không hoá chất. Phần bạc nếu xỉn nên nhờ thợ đánh bóng bằng tay, tránh dùng nước rửa bạc dạng nhúng vì nước rửa bạc có thể gây hại cho san hô và ngọc trai.
Cất giữ để giữ màu và độ bóng
San hô và hổ phách không cần điều kiện đặc biệt, nhưng cần tránh vài thứ cụ thể. Một số gợi ý:
- Mỗi món một túi vải cotton hoặc lụa, hoặc một ngăn lót nhung riêng. Không cất chung với đá cứng, dây xích, đồng hồ.
- Cất trong ngăn kéo hay hộp có nắp ở phòng ngủ, tránh phòng tắm có hơi nước và hơi hoá chất, tránh bếp có khói dầu.
- Tránh bậu cửa sổ, bàn trang điểm có nắng chiếu trực tiếp; ánh sáng mạnh kéo dài góp phần làm hổ phách sẫm màu.
- Không để trong ô tô, nhất là mùa hè, kể cả khi chỉ để tạm vài giờ.
- Chuỗi hạt cất nằm duỗi, không treo móc lâu ngày để dây không giãn và hạt không cọ nhau.
- Nếu cất lâu không đeo, vài tháng lấy ra lau và kiểm tra dây xâu, khoá, mặt đá.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: hộp trang sức gỗ mới sơn hoặc hộp có lớp lót dán keo đôi khi còn mùi dung môi. Với hổ phách, nên để hộp mới thoáng một thời gian trước khi cất món đồ vào, hoặc bọc món đồ trong túi vải trước khi đặt vào hộp.
Đeo hằng ngày hay để dành: chọn kiểu món cho hợp chất liệu
San hô và hổ phách không phải chất liệu "đeo rồi quên". Nhưng điều đó không có nghĩa là chỉ được cất trong tủ. Cách dung hoà là chọn kiểu món theo mức va chạm. Bông tai và mặt dây chuyền nằm xa tay, ít gặp nước rửa tay, nước rửa bát hay cồn sát khuẩn, nên đeo thường xuyên vẫn giữ được lâu. Nhẫn và vòng tay là hai món chịu nhiều nhất, vì bàn tay chạm vào mọi thứ trong ngày.
Nếu bạn thích một chiếc nhẫn hổ phách, có thể đeo nó vào những ngày ít việc tay chân, những buổi gặp gỡ, đi lễ, đi tiệc, và tháo ra ngay khi về nhà. Vòng tay san hô xâu dây đeo khi đi làm văn phòng thì ổn hơn khi đi chợ, nấu ăn. Mặt dây hổ phách nên đeo trên áo hoặc dưới áo tuỳ chất vải: vải thô cọ nhiều có thể làm mặt đá mờ nhanh hơn lụa hay cotton mịn.
Với người lớn tuổi hay trẻ nhỏ, hổ phách và san hô có ưu điểm là nhẹ, nhưng hạt nhỏ xâu dây có thể đứt và rơi vãi. Với trẻ nhỏ, chuỗi hạt bất kỳ chất liệu nào cũng là nguy cơ hóc và siết cổ, nên không cho trẻ đeo chuỗi hạt khi ngủ hay khi không có người lớn trông.
Sửa và làm mới trang sức san hô, hổ phách
Phần hay hỏng nhất ở trang sức san hô và hổ phách là dây xâu và chỗ gắn kim loại. Chuỗi hạt đeo nhiều năm thì dây giãn, sờn ở cạnh lỗ hạt, khoảng cách giữa các hạt rộng ra; khi thấy vậy nên mang đi xâu lại trước khi dây đứt giữa đường. Với mặt dây hổ phách, chỗ dễ hỏng là móc treo: nhiều mặt hổ phách được khoan lỗ hoặc gắn keo vào chốt kim loại; keo có thể lão hoá theo thời gian và mặt đá rơi khỏi chốt.
Khi mang đi sửa, nói rõ chất liệu với thợ. Việc hàn, đánh bóng kim loại bằng máy, ngâm dung dịch làm sạch sau hàn hay cho vào máy siêu âm đều có thể làm hỏng san hô và hổ phách. Một người thợ cẩn thận sẽ tháo phần đá hữu cơ ra trước khi làm phần kim loại, hoặc che chắn kỹ. Nếu mặt hổ phách đã trầy mờ, thợ có kinh nghiệm có thể đánh bóng lại bằng tay với vật liệu mềm; với san hô cũng vậy. Kết quả tuỳ vào mức trầy, và đánh bóng sẽ làm đá mất đi một lớp mỏng.
Cuối cùng, một lưu ý về nguồn gốc: một số loài san hô được bảo vệ, việc khai thác và buôn bán chịu sự quản lý theo quy định quốc tế và trong nước. Trang sức san hô gia truyền thường không có vấn đề khi đeo, nhưng nếu bạn định mua thêm hạt san hô để thay hạt vỡ hoặc mang trang sức san hô qua biên giới, nên tìm hiểu quy định hiện hành trước. Trên thị trường cũng có nhiều hạt nhuộm màu hay vật liệu khác được gọi là san hô; nhờ người có chuyên môn xem nếu bạn cần biết chắc.
Câu hỏi thường gặp
Hổ phách bị dính nhớt sau khi xịt nước hoa, phải làm sao?
Lau nhẹ ngay bằng khăn mềm hơi ẩm nước sạch rồi lau khô, không chà mạnh vì mặt đá đang mềm. Để món đồ ở nhiệt độ phòng cho mặt đá ổn định lại. Nếu bề mặt vẫn mờ hoặc có vết, nhờ thợ có kinh nghiệm đánh bóng lại. Từ đó nên xịt nước hoa trước khi đeo và tránh vùng đeo hổ phách.
Có thể đeo vòng san hô khi tắm biển không?
Không nên. Nước biển có muối, cát có thể làm trầy mặt hạt, nắng gắt và kem chống nắng thoa dày đều không tốt cho san hô. Dây xâu ngấm nước biển cũng nhanh mục. Nên cất vòng lại khi xuống nước và đeo sau khi đã tắm tráng, khô người.
Hổ phách sẫm màu dần theo năm có phải bị hỏng không?
Hổ phách sẫm màu dần là hiện tượng thường gặp do tiếp xúc với không khí và ánh sáng qua thời gian dài. Nhiều người xem đó là vẻ đẹp của món đồ cũ. Nếu bạn muốn chậm quá trình này, tránh để món đồ dưới nắng và cất trong hộp có nắp khi không đeo.
Làm sao biết chuỗi san hô của mình có bị nhuộm không?
Người đeo khó kết luận bằng mắt. Dấu hiệu gợi ý là màu đậm tập trung ở lỗ khoan, vết nứt hoặc màu phai khi lau khăn ẩm. Cách chắc chắn là hỏi người bán ban đầu hoặc nhờ nơi giám định xem. Không nên tự thử bằng dung môi vì có thể làm hỏng cả hạt thật.
Hổ phách có cần tránh tủ lạnh, máy lạnh không?
Điều đáng lo là thay đổi nhiệt độ đột ngột, không phải không khí mát. Ngồi phòng máy lạnh bình thường không sao. Tránh những việc như lấy món đồ từ chỗ rất nóng ra chỗ rất lạnh ngay, hoặc ngược lại. Không cất hổ phách trong tủ lạnh vì hơi ẩm ngưng đọng khi lấy ra.
Mang mặt dây hổ phách đi xâu lại dây có cần lưu ý gì?
Nói rõ đó là hổ phách để thợ không dùng nhiệt hay máy đánh bóng gần mặt đá. Nếu mặt dây gắn keo vào chốt, hỏi thợ có nên gắn lại bằng keo mới không vì keo cũ có thể đã yếu. Chụp ảnh món đồ trước khi gửi và kiểm tra kỹ mặt đá khi nhận lại.