Trang sức đá màu đính keo cần được giữ khô và mát: không ngâm nước, không cho vào máy siêu âm, không xông hơi nước, không để gần nguồn nhiệt và tránh dung môi như cồn, nước tẩy sơn móng. Khi đá bắt đầu xoay, có khe hở hoặc keo ngả vàng ở mép, nên ngừng đeo và nhờ thợ làm sạch keo cũ rồi gắn lại; tự dán bằng keo dán nhanh mua ngoài tiệm tạp hoá thường làm việc sửa về sau khó hơn.
Nhiều người không biết món trang sức của mình có keo, vì keo nằm khuất dưới viên đá hoặc trong lỗ khoan. Keo không phải là dấu hiệu hàng kém: có những kiểu thiết kế cần keo, như mặt đá vòm đặt trong ổ nông, hạt khoan nửa lỗ trên chốt, hay đá ghép nhiều lớp. Bài này giúp bạn nhận ra món có keo, hiểu vì sao keo hỏng, giữ chúng thế nào và xử lý ra sao khi đá đã lỏng.
Những kiểu trang sức đá màu thường có keo
Không phải món nào cũng đính keo, nhưng có những kiểu hay dùng keo hơn. Nếu món của bạn thuộc một trong các nhóm dưới đây, hãy giả định là có keo cho đến khi thợ xác nhận khác.
- Hạt đá hoặc ngọc trai khoan nửa lỗ gắn trên chốt: thường gặp ở bông tai nụ, mặt dây một hạt, nhẫn một hạt. Chốt kim loại cắm vào lỗ khoan và giữ bằng keo.
- Mặt đá cabochon (mài vòm, đáy phẳng) đặt trong ổ nông hoặc dán lên đế phẳng, nhất là trong trang sức thời trang và trang sức bạc phong cách thủ công.
- Đá ghép: opal doublet, triplet, các loại đá ghép hai lớp với mặt trên là đá và đáy là vật liệu khác.
- Đá khảm: nhiều mảnh đá nhỏ ghép thành hoa văn trên nền kim loại, như kiểu khảm ngọc lam, khảm xà cừ, khảm đá màu trên mặt dây và nhẫn bạc.
- Đá đính trên vải, da, dây dù: vòng tay dây, cài áo, kẹp tóc có đá.
- Trang sức thời trang dùng đá thuỷ tinh, đá pha lê: đá thường được dán vào ổ đúc sẵn thay vì nạm chấu.
Còn những món đá nạm chấu, nạm bao viền kín, nạm ray thì viên đá được giữ bằng kim loại, không cần keo. Với những món này, đá lỏng là chuyện của chấu và ổ, cần thợ ép chấu hoặc gò lại viền. Biết món của mình thuộc nhóm nào là bước đầu để chọn cách chăm và cách sửa đúng.
Vì sao keo hỏng theo thời gian
Keo dùng trong trang sức, phổ biến là các loại keo epoxy hai thành phần và một số loại keo chuyên dụng khác, khá chắc khi còn mới. Nhưng keo là vật liệu hữu cơ, nó lão hoá. Nhiệt làm keo mềm và giãn nở khác với đá và kim loại; ẩm và nước len vào mép keo làm lớp bám yếu dần; dung môi trong nước hoa, nước tẩy sơn móng, cồn sát khuẩn có thể làm keo trương lên hoặc mất độ bám. Ánh nắng và thời gian làm nhiều loại keo ngả vàng.
Máy rửa siêu âm là một nguyên nhân hay gặp nhưng ít người nghĩ tới. Rung động liên tục trong dung dịch làm mối keo nứt vi mô, chất lỏng len vào và đá có thể bong ra ngay trong máy. Hơi nước nóng thì kết hợp cả nhiệt lẫn ẩm. Nhiều người mang trang sức đến tiệm nhờ "làm sáng", và đó là lúc món đính keo gặp cả hai thứ này.
Cuối cùng là lực tác động. Bông tai hạt khoan nửa lỗ bị kéo khi tháo áo len, mặt dây cabochon va vào cạnh bàn, nhẫn khảm bị bóp khi xách túi nặng. Mỗi lần như vậy mối keo chịu một chút ứng suất. Một mối keo tốt chịu được rất nhiều lần, nhưng không phải vô hạn, nhất là khi đã lão hoá.
Dấu hiệu keo đang yếu
Đá xoay hoặc lắc nhẹ khi chạm. Với hạt khoan nửa lỗ trên chốt, thử xoay nhẹ hạt bằng ngón tay; nếu hạt xoay được quanh chốt, keo đã mất bám. Đừng cố xoay mạnh để thử thêm.
Có khe hở ở mép đá. Nhìn nghiêng dưới đèn, mép cabochon hay mép mảnh khảm có đường hở tối chạy quanh là dấu hiệu keo co lại hoặc bong một phần.
Keo ngả vàng, đục ở mép. Với đá trong hoặc sáng màu, vệt vàng ở viền đá thường là keo lão hoá. Chưa chắc đá sắp rơi, nhưng nên đưa thợ xem.
Mặt opal ghép mờ từng mảng, có ánh xám. Nước hoặc không khí đã len vào lớp keo giữa các lớp. Hiện tượng này thường không tự hết và có thể lan dần.
Mảnh khảm có mảnh lún hoặc nhô lên. Lớp keo dưới mảnh đó đã yếu; mảnh có thể rơi khi va nhẹ. Các mảnh bên cạnh cũng nên được kiểm.
Làm sạch và giữ món đính keo
Nguyên tắc với món đính keo là ít nước, không nhiệt, không hoá chất. Cách làm sạch thường được khuyên:
- Lau mặt đá và kim loại bằng khăn mềm khô sau mỗi lần đeo để lấy dầu và mồ hôi.
- Khi cần làm sạch hơn, nhúng góc khăn vào nước ấm vừa tay, vắt thật ráo, lau nhẹ mặt đá và mặt kim loại. Không để nước chảy vào mép keo.
- Lau khô ngay, đặt món đồ úp ngửa tuỳ dáng sao cho mép keo không đọng nước, để khô hẳn ở nhiệt độ phòng.
- Không ngâm, không tráng dưới vòi, không dùng máy siêu âm, không xông hơi nước, không lau bằng cồn.
- Đeo trang sức sau khi đã thoa kem và xịt nước hoa xong; tháo ra khi rửa tay, tắm, bơi, làm việc nhà.
Khi gửi tiệm làm sạch hay sửa phần khác của món đồ, nói rõ món có keo để thợ không cho vào máy. Nếu bạn không chắc, nói "có thể có keo, xin làm tay". Một câu dặn này tránh được phần lớn những lần đá bong ngay tại tiệm.
Đeo món đính keo thế nào cho bền
Món đính keo không đòi hỏi bạn cất kỹ trong tủ, chỉ cần đeo có ý thức hơn một chút. Với bông tai hạt khoan nửa lỗ, khi tháo hãy giữ khoá sau và đẩy chốt ra, đừng nắm hạt mà kéo; nhiều hạt bong khỏi chốt chỉ vì thói quen tháo bông tai bằng cách kéo hạt. Khi mặc hay cởi áo len, áo chui đầu, tháo bông tai trước để sợi len không móc vào và giật hạt.
Với mặt dây cabochon, chú ý những lúc mặt dây đung đưa va vào mặt bàn khi bạn cúi xuống, hay va vào khoá dây an toàn trên xe. Với nhẫn khảm, tránh xách túi nylon nặng bằng ngón đeo nhẫn vì lực bóp dồn lên mặt khảm. Những tình huống này đều nhỏ, nhưng lặp lại hằng ngày thì cộng dồn.
Cuối cùng, sau những ngày nắng nóng, đi biển, đi đám cưới ngoài trời, nhìn lại món đồ một chút khi tháo ra: mép đá có khe hở mới không, hạt có xoay không. Phát hiện sớm thì chỉ cần gắn lại, phát hiện muộn có khi đã mất đá.
Vì sao không nên tự dán lại bằng keo dán nhanh
Khi một hạt bông tai rơi khỏi chốt hay một mảnh khảm bong ra, phản xạ đầu tiên của nhiều người là lấy tuýp keo dán nhanh trong nhà gắn lại. Cách này thường gây rắc rối hơn là giải quyết. Keo dán nhanh loại cyanoacrylate khô cứng nhưng giòn, chịu va đập và nước kém hơn keo chuyên dụng, nên mối dán thường không bền. Khi khô, loại keo này có thể để lại lớp mờ trắng trên bề mặt xung quanh, và với đá xốp như ngọc lam hay đá hữu cơ, keo có thể ngấm vào đá làm loang màu.
Quan trọng hơn, gắn lại đúng cách cần làm sạch keo cũ trong lỗ khoan hoặc đáy ổ. Nếu dán keo mới chồng lên keo cũ đã lão hoá, mối dán bám vào lớp keo cũ yếu chứ không bám vào đá và kim loại. Khi thợ sửa lại về sau, họ phải gỡ cả hai lớp keo, việc gỡ keo dán nhanh đã cứng khỏi đá mềm có thể làm xước hoặc mẻ đá.
Với món đồ có giá trị, cách an toàn là cất viên đá rơi vào túi nhỏ có ghi chú, đặt cùng món đồ, mang đến thợ. Thợ sẽ làm sạch lỗ khoan hoặc đáy ổ, chọn loại keo phù hợp với vật liệu, gắn lại và để keo khô đủ thời gian trước khi trả. Việc chờ keo khô có khi mất một ngày, nên đừng ngạc nhiên nếu thợ hẹn hôm sau.
Sửa món đính keo: các hướng xử lý
Tuỳ kiểu món và mức hỏng, thợ có vài hướng. Bảng dưới giúp bạn biết trước các lựa chọn để trao đổi.
| Tình huống | Hướng xử lý thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hạt khoan nửa lỗ rơi khỏi chốt | Làm sạch lỗ và chốt, có thể làm nhám chốt hoặc thay chốt xoắn, gắn keo mới | Kiểm chốt có cong không; chốt cong cần thay |
| Cabochon bong khỏi đế | Làm sạch đế và đáy đá, gắn lại; có thể đề nghị gò thêm viền giữ | Gò viền thay đổi một chút vẻ ngoài |
| Opal ghép bị mờ lớp keo | Thường thay viên ghép mới; tách và dán lại lớp không phải nơi nào cũng làm | Hỏi thợ trước về khả năng làm và kết quả |
| Mảnh khảm rơi, mất | Gắn lại mảnh cũ nếu còn; nếu mất, cắt mảnh mới cùng màu | Khó khớp màu hoàn toàn với mảnh cũ |
| Keo ngả vàng nhưng đá còn chắc | Có thể giữ nguyên, hoặc tháo đá làm sạch keo và gắn lại | Tháo đá đang chắc cũng có rủi ro |
Với những món dùng keo để giữ đá chính có giá trị, một số người chọn chuyển sang kiểu giữ đá bằng kim loại, ví dụ thêm viền bao hoặc chấu nhỏ ôm mép cabochon. Đây là thay đổi thiết kế, cần cân nhắc vẻ ngoài và chi phí, nhưng giúp món đồ bền hơn nhiều với người đeo thường xuyên.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết bông tai ngọc trai, hạt đá của mình là khoan nửa lỗ có keo?
Nhìn từ dưới lên, nếu chốt cắm thẳng vào một lỗ trên hạt mà không xuyên ra mặt bên kia, đó là hạt khoan nửa lỗ, thường có keo giữ. Thợ có thể xác nhận nhanh. Với kiểu này, tránh kéo hạt khi tháo bông tai, nên giữ phần chốt và khoá sau.
Đeo trang sức đính keo khi đi tắm biển có sao không?
Không nên. Nước biển, cát, nắng nóng và kem chống nắng đều làm mối keo yếu nhanh hơn. Hạt đá hay mảnh khảm rơi xuống cát hoặc nước thì gần như không tìm lại được. Cất món đồ trước khi xuống nước là cách an toàn.
Keo dùng trong trang sức có độc không khi đeo sát da?
Keo đã khô hoàn toàn trong trang sức thường nằm khuất và ít tiếp xúc với da. Người có da nhạy cảm nếu thấy kích ứng ở vùng đeo nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu; nguyên nhân có thể là kim loại, keo hoặc chất khác. Không nên tự chẩn đoán.
Có thể cho món đính keo vào hộp có gói hút ẩm không?
Được. Không khí khô vừa phải giúp hạn chế hơi ẩm len vào mép keo. Riêng với opal ghép, tránh cất nơi quá khô quá lâu vì lớp opal mỏng có thể bị ảnh hưởng. Với hầu hết món đính keo khác, hộp kín có gói hút ẩm là phù hợp.
Thợ gắn keo xong bao lâu thì đeo được?
Tuỳ loại keo; nhiều loại epoxy cần nhiều giờ để đông cứng hoàn toàn dù bề mặt đã khô sớm. Nên hỏi thợ thời gian cụ thể và tránh đeo, rửa hay va đập món đồ trong khoảng đó. Đeo quá sớm là lý do hay gặp khiến đá vừa gắn lại đã lỏng.
Món khảm đá bị rơi một mảnh, có nên tiếp tục đeo không?
Không nên. Mảnh bên cạnh mất điểm tựa và mép ổ trống dễ bám bẩn, nước len vào làm keo dưới các mảnh khác yếu thêm. Cất món đồ, giữ lại mảnh rơi nếu còn và mang đến thợ xem cả mặt khảm.