Tanzanite, topaz và peridot đều nên được rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu với bàn chải mềm, không dùng máy siêu âm, không xông hơi nước, không để chịu nóng lạnh đột ngột, và nên tháo ra khi làm việc dễ va đập. Điểm chung của ba loại đá này là chúng trông bền hơn thực tế: topaz rất cứng nhưng có thể tách đôi theo một mặt khi bị va mạnh, tanzanite vừa không cứng lắm vừa có cát khai, còn peridot nhạy với axit và thay đổi nhiệt.
Ba loại đá này hay gặp trên nhẫn, bông tai và mặt dây ở các tiệm, với màu xanh tím của tanzanite, xanh trời hoặc vàng sherry của topaz, xanh lục ánh vàng của peridot. Bài viết không bàn chuyện chọn mua viên đá, chỉ nói về việc giữ món trang sức đã có: vì sao chúng cần cẩn thận, đeo thế nào, rửa thế nào, và nên dặn thợ điều gì khi mang đi sửa.
Cát khai là gì và vì sao nó quan trọng với người đeo
Trong nhiều khoáng vật, các nguyên tử liên kết với nhau yếu hơn theo một số hướng nhất định. Khi bị va đập đúng hướng đó, viên đá có thể tách ra theo một mặt phẳng gọn gàng, người ta gọi hiện tượng này là cát khai. Độ cứng và cát khai là hai chuyện khác nhau: độ cứng nói về khả năng chống trầy, cát khai nói về xu hướng tách vỡ. Một viên đá có thể rất cứng mà vẫn dễ tách, vì vậy chỉ nhìn thang Mohs để đoán đá có đeo hằng ngày được hay không là chưa đủ.
Topaz là ví dụ rõ nhất. Tài liệu ngọc học phổ thông ghi topaz có độ cứng 8 trên thang Mohs, cứng hơn thạch anh, nhưng có cát khai hoàn toàn theo một hướng. Một cú va mạnh vào cạnh bàn đá, nền gạch có thể làm topaz nứt hoặc tách một mảng. Tanzanite, một biến thể của khoáng vật zoisite, có độ cứng khoảng 6 đến 7 và cũng có cát khai hoàn toàn theo một hướng, nên vừa dễ trầy hơn vừa dễ tách. Peridot không có cát khai rõ như hai loại kia, nhưng độ cứng khoảng 6,5 đến 7 và được ghi là nhạy với axit và với thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Với người đeo, hệ quả rất cụ thể: những viên đá này không thích va đập và không thích sốc nhiệt. Khi thợ mài, họ thường tránh để mặt bàn của viên đá trùng với mặt cát khai, nhưng điều đó chỉ giảm rủi ro chứ không loại bỏ nó.
Ba loại đá, ba điểm yếu chính
Bảng dưới gom điểm cần nhớ của từng loại. Các con số là khoảng thường ghi trong tài liệu phổ thông; viên đá cụ thể có thể khác tuỳ bao thể và cách xử lý.
| Đá | Độ cứng (Mohs) | Điểm yếu chính | Nên đeo dạng |
|---|---|---|---|
| Topaz | Khoảng 8 | Cát khai hoàn toàn một hướng, có thể tách khi va mạnh | Nhẫn đeo được nếu ổ che tốt, bông tai, mặt dây |
| Tanzanite | Khoảng 6 đến 7 | Cát khai, dễ trầy hơn, nhạy sốc nhiệt | Bông tai, mặt dây; nhẫn nên đeo dịp |
| Peridot | Khoảng 6,5 đến 7 | Nhạy axit, nhạy thay đổi nhiệt, dễ trầy hơn thạch anh | Bông tai, mặt dây; nhẫn nên đeo cẩn thận |
| Topaz phủ màu (ví dụ ánh cầu vồng) | Lớp phủ mềm hơn đá | Lớp phủ trên mặt đá có thể mòn, xước | Món ít cọ xát, lau khăn mềm |
Nhiều topaz xanh trên thị trường đã được chiếu xạ và nung để tạo màu; đây là xử lý phổ biến, màu thường bền khi đeo bình thường. Riêng topaz có lớp phủ màu trên bề mặt (loại có ánh cầu vồng hay màu rất rực) thì cần chăm như đá phủ: không chà mạnh, không dùng chất mài, không hoá chất. Tanzanite gần như luôn được nung để màu xanh tím rõ hơn, việc nung đã xong khi chế tác và không làm thay đổi cách chăm của bạn.
Đeo thế nào cho an toàn
Phần lớn sự cố với ba loại đá này xảy ra khi người đeo quên rằng mình đang đeo nhẫn. Một số thói quen đáng có:
- Tháo nhẫn khi làm việc nhà, xách đồ nặng, tập thể dục, làm vườn, sửa xe, dọn đồ. Va đập là kẻ thù của topaz và tanzanite.
- Tháo khi rửa bát bằng nước nóng, khi nấu ăn gần bếp, khi lấy đồ từ lò nướng; sốc nhiệt là rủi ro của tanzanite và peridot.
- Tháo khi vắt chanh, dùng giấm, dùng chất tẩy rửa; peridot nhạy với axit.
- Đeo trang sức sau khi đã thoa kem và xịt nước hoa xong.
- Không đeo nhẫn tanzanite hay peridot sát cạnh nhẫn kim cương, sapphire; đá cứng hơn sẽ cào xước mặt đá mềm hơn.
- Với người dùng tay nhiều trong công việc, cân nhắc đeo những viên đá này dưới dạng bông tai hoặc mặt dây thay vì nhẫn.
Kiểu nạm cũng là một lớp bảo vệ. Ổ bao viền ôm kín mép đá, hoặc ổ chấu kép có chấu dày, che mép đá tốt hơn kiểu bốn chấu mảnh nâng viên đá cao. Nếu bạn có một chiếc nhẫn tanzanite lớn nạm cao và muốn đeo thường xuyên, có thể hỏi thợ về việc làm lại ổ thấp và ôm hơn. Đổi lại viên đá có thể nhận ít ánh sáng hơn một chút.
Rửa trang sức tanzanite, topaz, peridot tại nhà
Cách rửa nhẹ nhàng dưới đây dùng được cho cả ba loại. Mấu chốt là nước ấm vừa phải, giữ nhiệt độ đều trong suốt quá trình và không dùng máy.
- Để món đồ ở nhiệt độ phòng một lúc nếu vừa đeo ngoài nắng hay vừa từ chỗ lạnh vào, tránh nhúng ngay khi đá đang nóng hoặc lạnh.
- Pha nước ấm vừa tay với vài giọt xà phòng rửa tay dịu, không dùng chất tẩy rửa mạnh hay nước rửa có chanh.
- Ngâm ngắn, khoảng một hai phút, rồi dùng bàn chải lông mềm chải đáy ổ và kẽ chấu nhẹ nhàng.
- Tráng bằng nước sạch cùng nhiệt độ với nước rửa, không chuyển sang nước lạnh hay nước nóng.
- Thấm khô bằng khăn mềm, để khô hẳn ở nhiệt độ phòng, không sấy và không phơi nắng.
Máy rửa siêu âm và máy xông hơi được các hướng dẫn chăm sóc phổ biến khuyên tránh với tanzanite, topaz và peridot: rung động có thể làm vết nứt sẵn có lan ra theo mặt cát khai, còn hơi nóng đột ngột là sốc nhiệt. Nhiều người không biết rằng ở tiệm, một lượt "làm sáng miễn phí" thường gồm đúng hai máy này. Khi nhờ tiệm làm sạch, nói rõ tên đá và đề nghị làm tay.
Cất giữ và mang theo khi đi xa
Cất ba loại đá này cần quan tâm tới hai chuyện: không để chúng cào hoặc bị cào, và không để chúng rơi. Topaz đủ cứng để cào xước nhiều đá khác, nhưng lại có thể bị sapphire, ruby, kim cương cào. Tanzanite và peridot thì bị cả thạch anh cào. Vì vậy mỗi món nên có túi vải riêng hoặc ngăn riêng trong hộp lót vải. Nhẫn nên cắm vào khe để viên đá không chạm vào món khác.
Rơi là rủi ro lớn với đá có cát khai. Một chiếc nhẫn topaz tuột khỏi tay khi đang đeo vào, rơi từ độ cao ngang bàn xuống nền gạch, có thể nứt dù nhìn ngoài không thấy ngay. Thói quen đơn giản là tháo và đeo nhẫn khi đang đứng trên thảm hoặc ngồi ở bàn có khăn trải, không làm việc này ở bồn rửa hay trên nền gạch phòng tắm.
Khi đi xa, bọc riêng từng món trong vải mềm, đặt trong hộp cứng nhỏ, mang theo người. Tránh để trang sức trong túi xách nằm cạnh chìa khoá, điện thoại. Không để món đồ trong ô tô dưới nắng, vì nhiệt độ trong xe có thể lên cao và khi bạn mang ra chỗ máy lạnh, đá chịu thay đổi nhiệt nhanh. Ở khách sạn, cất trang sức vào két hoặc hộp riêng, đừng để trên bồn rửa mặt, nơi nó vừa dễ rơi vừa dễ bị nước nóng bắn vào.
Dấu hiệu viên đá đã bị tổn thương
Một đường sáng thẳng bên trong đá. Khi nghiêng viên topaz hay tanzanite dưới đèn mà thấy một mặt phẳng loé sáng như gương nằm bên trong, rất có thể đó là vết tách theo mặt cát khai. Vết này có thể đã có từ trước hoặc mới xuất hiện sau một cú va.
Mép đá có vết sứt nhỏ. Mép đá, nhất là các góc nhọn của dáng giọt nước, hình trái tim hay hình marquise, là chỗ va chạm đầu tiên. Vết sứt nhỏ có thể lan rộng nếu tiếp tục bị va, nên mang đi hỏi sớm.
Mặt đá mờ dần, cạnh giác không còn sắc. Đây là dấu hiệu mòn do cọ xát, thường gặp ở tanzanite và peridot trên nhẫn. Không nguy hiểm cho độ chắc của đá, nhưng làm đá kém sáng; thợ mài có thể đánh bóng lại.
Viên đá lắc hoặc kêu khi lắc món đồ. Chấu đã mòn hoặc cong. Với đá có cát khai, viên đá rơi khỏi ổ xuống nền cứng là rủi ro lớn. Ngừng đeo và mang đi kiểm càng sớm càng tốt.
Mặt đá có vệt loang màu ở mép giác. Với topaz phủ màu, đây là lớp phủ đã mòn. Lớp phủ không sửa lại được bằng cách lau; muốn đẹp lại thường phải thay đá.
Dặn thợ những gì khi sửa nhẫn có ba loại đá này
Sửa size nhẫn, hàn lại chấu, đổi khoá bông tai đều là những việc cần nhiệt và đôi khi cần lực. Với tanzanite và peridot, nhiệt từ mỏ hàn lan qua kim loại đến viên đá có thể gây sốc nhiệt và nứt. Với topaz, lực bẻ chấu khi tháo đá hoặc ép chấu khi nạm lại nếu không khéo có thể làm đá tách theo mặt cát khai. Đây là lý do nhiều thợ có kinh nghiệm sẽ tháo đá ra trước khi hàn, hoặc từ chối hàn sát viên đá nếu không tháo được.
Khi giao món, nói rõ tên đá và các điểm yếu như trên, nhất là khi bạn không chắc thợ có quen với đá màu không. Đề nghị không dùng máy siêu âm và hơi nước khi làm sạch sau sửa. Hỏi trước: thợ định tháo đá hay hàn tại chỗ, nếu đá nứt hoặc mẻ khi tháo lắp thì hai bên xử lý thế nào. Một người thợ cẩn thận thường sẽ nói rõ rủi ro trước, và câu trả lời rõ ràng như vậy là dấu hiệu tốt.
Chụp ảnh món đồ dưới ánh sáng tự nhiên trước khi gửi, ghi tên đá và các thoả thuận vào biên nhận. Khi nhận lại, xem kỹ viên đá dưới đèn, nghiêng nhiều góc để tìm vết nứt mới, lắc nhẹ món đồ gần tai xem đá có còn chắc không. Những bước này mất vài phút, nhưng giúp cả hai bên rõ ràng nếu có điều gì chưa ổn.
Câu hỏi thường gặp
Topaz cứng hơn thạch anh, sao vẫn bị nứt khi va?
Độ cứng chỉ nói về khả năng chống trầy xước. Topaz có cát khai hoàn toàn theo một hướng, tức là có mặt yếu dễ tách khi bị va mạnh đúng hướng đó. Vì vậy topaz chống trầy tốt nhưng không chịu va đập tốt bằng những đá không có cát khai như thạch anh hay garnet.
Nhẫn tanzanite có nên làm nhẫn cầu hôn để đeo hằng ngày không?
Tanzanite đẹp nhưng không phải lựa chọn bền nhất cho nhẫn đeo hằng ngày nhiều năm, vì dễ trầy hơn và có cát khai. Nếu vẫn chọn, nên dùng ổ bao viền hoặc ổ che mép đá, tháo nhẫn khi làm việc tay chân và kiểm tra ổ định kỳ. Nhiều người đeo tanzanite dưới dạng bông tai để giữ đá lâu.
Peridot bị mờ mặt sau vài năm là vì sao?
Peridot mềm hơn thạch anh nên bụi và cọ xát hằng ngày làm mặt đá trầy mờ dần, nhất là trên nhẫn. Đá cũng nhạy với axit trong một số chất tẩy. Nếu rửa sạch mà vẫn mờ, có thể là mặt đá đã trầy; thợ mài đá có thể đánh bóng lại, đổi lại đá hụt đi một ít.
Đeo bông tai topaz khi ngủ có sao không?
Rủi ro không lớn với viên đá, nhưng chốt bông tai có thể cong, đá có thể cọ vào gối, và bông tai có thể tuột rơi xuống sàn khi bạn trở mình. Với topaz có cát khai, rơi xuống nền cứng là điều nên tránh. Tháo bông tai trước khi ngủ vẫn là thói quen an toàn hơn.
Có thể làm sạch topaz phủ màu cầu vồng bằng nước xà phòng không?
Có thể lau bằng khăn mềm hơi ẩm, nhưng không nên ngâm lâu, không chà bằng bàn chải và không dùng chất tẩy hay kem đánh răng. Lớp phủ trên mặt đá mỏng và mềm hơn đá, dễ mòn ở mép giác. Khi lớp phủ đã mòn thì không phục hồi lại được bằng cách lau.
Có cần mang đá đi giám định trước khi sửa không?
Không bắt buộc. Nếu bạn biết rõ tên đá từ giấy mua hàng, chỉ cần báo cho thợ. Nếu không chắc đó là tanzanite thật hay đá khác cùng màu, việc biết đúng loại đá giúp thợ chọn cách làm an toàn hơn. Bạn có thể hỏi thợ có thể nhận định sơ bộ không trước khi quyết định.