Nạm đá là cách phần kim loại của món trang sức giữ viên đá ở đúng chỗ. Bảy kiểu hay gặp nhất là nạm chấu, nạm bao viền, nạm ray, nạm chìm, nạm pavé, nạm căng và đính keo hoặc chốt. Mỗi kiểu có cách giữ đá khác nhau, nên khác nhau ở độ chắc, độ sáng của viên đá, độ dễ vệ sinh và khả năng sửa chữa về sau.
Với đá màu, kiểu nạm quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Một viên sapphire cứng có thể nằm trên bốn chấu mảnh mà không sao, nhưng một viên opal hay emerald trên cùng kiểu chấu đó có thể mẻ sau vài lần va. Bài này là bản đồ chung; các bài sau trong mục đi sâu từng kiểu.
Một ổ đá gồm những phần nào
Trước khi so các kiểu nạm, cần biết vài tên gọi. Phần kim loại ôm lấy viên đá gọi chung là ổ đá. Trong ổ, viên đá thường tựa lên một gờ nhỏ được khoét vào kim loại, gọi là rãnh tựa hay bậc tựa, để đá không bị lún xuống. Sau khi đặt đá, thợ ép hoặc gập kim loại phía trên để khoá đá lại: có thể là đầu chấu gập xuống, mép viền được miết vào, hay những hạt kim loại nhỏ được đẩy lên mặt đá.
Viên đá mài giác có phần thân trên là mặt đá (vương miện), phần dưới là đáy nhọn hoặc đáy nông, và đường biên lớn nhất ở giữa gọi là đai đá. Hầu hết các kiểu nạm giữ đá ở chỗ đai này. Vì vậy đai quá mỏng hoặc đã có vết mẻ sẵn là điểm yếu khi nạm, nhất là với đá giòn.
Viên đá mài cabochon, tức mặt tròn vồng không có giác, thường có đáy phẳng và cạnh dốc. Kiểu đá này không có đai rõ, nên thường được giữ bằng viền bao hoặc chấu ôm theo đường cong, đôi khi bằng keo hay chốt. Hiểu cấu tạo này sẽ giúp bạn đọc được vì sao một kiểu nạm hợp đá này mà không hợp đá kia.
Bảy kiểu nạm hay gặp đặt cạnh nhau
Bảng so sánh ở mức tổng quát. Tay nghề của thợ và độ dày kim loại ảnh hưởng nhiều không kém kiểu nạm.
| Kiểu nạm | Cách giữ đá | Độ bảo vệ đá | Độ sáng của đá | Sửa về sau |
|---|---|---|---|---|
| Nạm chấu | Các que kim loại gập lên mép đá | Thấp đến vừa, tuỳ số chấu | Cao, ánh sáng vào nhiều phía | Dễ: bồi đầu chấu, thay chấu |
| Nạm bao viền | Một vành kim loại ôm quanh mép đá | Cao | Vừa, viền che một phần | Khó hơn, có thể phải làm lại viền |
| Nạm ray | Đá nằm giữa hai vách kim loại song song | Cao với mép đá | Vừa | Khó, nhất là khi sửa size |
| Nạm chìm | Đá chìm vào lỗ khoan, kim loại miết quanh mặt đá | Rất cao | Thấp đến vừa | Vừa |
| Nạm pavé | Nhiều đá nhỏ, mỗi viên giữ bằng hạt kim loại | Thấp | Cao, mặt lấp lánh | Vừa đến khó |
| Nạm căng | Lực ép của kim loại kẹp đá | Phụ thuộc nhiều vào đá | Rất cao | Rất khó, thường không sửa size |
| Đính keo, chốt | Keo hoặc keo cộng chốt | Thấp nếu chỉ dùng keo | Tuỳ món | Dễ gắn lại, nhưng cần đúng keo |
Không có kiểu nạm “tốt nhất” cho mọi trường hợp. Kiểu nạm hợp lý là kiểu cân bằng giữa độ cứng của đá, kiểu món, cách người đó đeo và vẻ ngoài họ muốn.
Chấu, bao viền và ray: ba kiểu nạm của đá chủ
Nạm chấu là kiểu quen thuộc nhất: vài que kim loại dựng quanh viên đá, đầu que gập xuống ôm mép đá. Ít kim loại che đá nên ánh sáng vào nhiều, viên đá sáng hơn. Đổi lại, các mép và góc đá lộ ra ngoài, và chấu có thể mòn, cong, gãy theo thời gian. Bốn chấu cho đá lộ nhiều nhất, sáu chấu giữ chắc hơn; chấu kép và chấu chữ V dùng để bảo vệ góc nhọn.
Nạm bao viền dùng một vành kim loại liền ôm trọn chu vi viên đá. Kiểu này che mép đá, nơi dễ mẻ nhất, nên rất hợp đá mềm, đá giòn và cabochon. Bao viền cũng ít vướng vào quần áo, tóc. Nhược điểm là viên đá trông nhỏ hơn và ít ánh sáng vào từ hai bên. Có kiểu bao nửa viền, chỉ ôm hai bên, để cân bằng giữa bảo vệ và độ sáng.
Nạm ray xếp một hàng đá giữa hai vách kim loại song song, đá được giữ ở mép trên của hai vách. Không có chấu nhô lên nên mặt nhẫn phẳng, ít vướng, hợp nhẫn đeo hằng ngày. Kiểu này cần các viên đá có cỡ đều nhau, và việc uốn nhẫn khi sửa size có thể làm hai vách giãn ra, khiến đá lỏng.
Nạm chìm, pavé, căng và đính keo: bốn kiểu ít nói tới hơn
Nạm chìm là kiểu khoan một lỗ vào bề mặt kim loại, đặt đá vào sao cho mặt đá gần ngang mặt kim loại, rồi miết kim loại xung quanh khoá đá. Đá gần như không lộ mép nên rất được bảo vệ, hợp nhẫn nam và nhẫn bản to. Đổi lại, đá ít sáng hơn và chỉ hợp viên nhỏ. Quá trình miết kim loại tạo lực lên đá, nên thợ thường dùng kiểu này cho đá cứng.
Nạm pavé phủ một mặt kim loại bằng nhiều viên đá nhỏ, mỗi viên giữ bởi vài hạt kim loại li ti được đẩy lên từ bề mặt. Khi đá rất nhỏ và phải nạm dưới kính phóng đại, người ta gọi là micro pavé. Mặt pavé lấp lánh nhưng các hạt giữ đá nhỏ, dễ mòn, nên đá rơi là chuyện thường gặp.
Nạm căng dùng lực ép của chính thân nhẫn để kẹp viên đá giữa hai đầu kim loại, tạo cảm giác đá như lơ lửng. Kiểu này đòi hỏi đá rất cứng và dai, gần như chỉ dùng cho kim cương, sapphire, ruby. Đính keo hay nạm chốt thì dùng nhiều cho ngọc trai khoan nửa lỗ và một số cabochon; với ngọc trai, đây là cách làm đúng kỹ thuật, còn với đá mài giác thì keo thường là dấu hiệu món làm nhanh.
Kiểu nạm ảnh hưởng tới việc đeo và giữ ra sao
Vướng và móc. Chấu cao và pavé có mép sần dễ móc vào len, ren, tóc. Bao viền, ray và nạm chìm ít vướng nhất.
Bụi bẩn tích tụ. Ổ đáy kín và pavé dày dễ đọng xà phòng, kem dưỡng bên dưới đá, làm đá trông xỉn. Chấu và ổ đáy hở cho phép rửa dễ hơn.
Rủi ro rơi đá. Chấu mòn và hạt pavé mòn là hai nguyên nhân rơi đá phổ biến. Bao viền và nạm chìm hiếm khi rơi đá nếu làm đúng.
Sửa size nhẫn. Nhẫn nạm ray, nạm pavé quanh vòng và nạm căng khó sửa size. Nhẫn một đá nạm chấu hoặc bao viền ở mặt trên dễ sửa hơn.
Thay đá về sau. Chấu dễ mở ra thay đá nhất. Bao viền cần mở viền rồi miết lại, có rủi ro với đá mềm. Nạm chìm cần khoan và miết lại.
Chọn kiểu nạm khi mua hoặc đặt làm
Khi đứng trước quầy hoặc ngồi bàn với thợ, trình tự sau giúp bạn chọn kiểu nạm có căn cứ.
- Biết tên và tính chất viên đá: độ cứng, có cát khai không, có vết nứt hay đã lấp đầy không.
- Biết món sẽ được đeo thế nào: nhẫn đeo hằng ngày, nhẫn đeo dịp, bông tai, mặt dây.
- Nếu đá mềm hay giòn và món là nhẫn đeo nhiều, nghiêng về bao viền, bao nửa viền hoặc chấu kép.
- Nếu đá cứng và bạn muốn đá sáng nhất, chấu là lựa chọn hợp lý; sáu chấu chắc hơn bốn chấu.
- Nếu cần nhẫn phẳng, ít vướng, xem nạm ray hoặc nạm chìm.
- Hỏi thợ về khả năng sửa size và thay đá về sau với kiểu nạm định chọn.
- Xem mẫu thật hoặc ảnh chụp nhiều góc của kiểu nạm đó trên cùng loại đá trước khi chốt.
Phần lớn tiệm có thể làm nhiều kiểu nạm khác nhau. Điều quan trọng là bạn hỏi, chứ không chỉ chọn theo mẫu bày sẵn.
Đáy ổ kín hay hở, ổ cao hay thấp
Ngoài cách giữ đá ở mặt trên, ổ đá còn khác nhau ở phần đáy. Ổ đáy hở để lộ mặt dưới viên đá, cho ánh sáng đi vào từ phía sau và cho phép rửa sạch phần đáy. Ổ đáy kín bọc kín mặt dưới bằng kim loại; kiểu này hay gặp ở trang sức cổ, ở đá cabochon và ở đá mỏng cần được đỡ. Đáy kín làm đá trông tối hơn một chút, và nếu bên trong đọng ẩm, bụi thì gần như không làm sạch được.
Có một lý do đáng biết vì sao một số món dùng đáy kín: trước đây, thợ có thể lót một lớp giấy bạc hoặc màu phía sau viên đá để làm nó sáng hoặc đậm màu hơn. Ngày nay chuyện này ít gặp trên trang sức mới, nhưng với đồ cũ đáy kín, bạn không nên ngâm nước, vì lớp lót có thể hỏng.
Độ cao ổ cũng ảnh hưởng nhiều tới việc đeo. Ổ cao làm viên đá nổi bật và cho nhiều ánh sáng, nhưng dễ va vào cạnh bàn, vướng găng tay, túi áo. Ổ thấp ít vướng, hợp người làm việc nhiều bằng tay. Với đá mềm hoặc giòn trên nhẫn đeo hằng ngày, ổ thấp thường là lựa chọn an toàn hơn.
Vài hiểu lầm thường gặp về kiểu nạm
“Nạm chấu là kiểu cao cấp nhất.” Chấu phổ biến trên nhẫn kim cương nên hay được coi là chuẩn, nhưng với nhiều đá màu, bao viền hoặc chấu kép mới là lựa chọn đúng kỹ thuật.
“Bao viền làm đá trông rẻ.” Bao viền mảnh, làm gọn có thể rất thanh lịch, và là kiểu nạm của nhiều món cổ điển. Viên đá trông nhỏ hơn một chút nhưng được bảo vệ tốt hơn hẳn.
“Đá đã nạm thì không bao giờ rơi.” Mọi kiểu nạm đều có thể lỏng theo thời gian do mòn, va chạm, sửa size. Kiểm định kỳ là cách duy nhất phát hiện sớm.
“Kiểu nạm nào cũng sửa size được như nhau.” Nhẫn một đá nạm ở mặt trên thường sửa size dễ. Nhẫn có đá chạy quanh vòng theo kiểu ray, pavé hay nạm căng thì sửa size khó, có khi không sửa được mà phải làm vỏ mới.
“Keo là dấu hiệu hàng kém.” Với ngọc trai khoan nửa lỗ, keo cộng chốt là cách làm chuẩn. Keo chỉ là dấu hiệu làm nhanh khi dùng thay cho chấu hay viền với đá mài giác.
Câu hỏi thường gặp
Nạm và đính đá có khác nhau không?
Trong cách nói hằng ngày ở Việt Nam, “nạm đá”, “đính đá”, “gắn đá”, “hột” thường được dùng gần như nhau để chỉ việc giữ đá trên trang sức. Một số người dùng “đính” cho đá nhỏ, đá tấm và “nạm” cho đá chủ. Điều quan trọng là hỏi rõ kiểu nạm cụ thể: chấu, bao viền, ray hay kiểu khác.
Kiểu nạm nào giữ đá chắc nhất?
Nạm chìm và nạm bao viền thường được xem là giữ đá chắc và bảo vệ mép đá tốt nhất, vì kim loại ôm kín quanh đá. Tuy vậy, tay nghề và độ dày kim loại quyết định rất nhiều; một viền bao mỏng làm ẩu vẫn có thể để đá lỏng.
Đá màu có nên nạm giống kim cương không?
Không nhất thiết. Kim cương rất cứng nên chịu được chấu mảnh. Nhiều đá màu mềm hơn hoặc có vết nứt, cát khai, nên cần kiểu nạm che mép và góc tốt hơn. Hãy chọn kiểu nạm theo tính chất của chính viên đá màu đó.
Nạm chấu có làm đá sáng hơn thật không?
Thường là có, vì ít kim loại che đá và ánh sáng đi vào từ nhiều phía. Với đá màu đậm, khác biệt có thể rõ; với đá màu nhạt, ổ đáy hở giúp đá trông trong hơn. Bù lại, đá nạm chấu cần được kiểm chấu định kỳ.
Có thể đổi kiểu nạm cho món đã có không?
Thường là có, bằng cách tháo đá ra và làm ổ mới, hoặc làm cả vỏ mới. Việc tháo nạm lại luôn có rủi ro nhỏ với đá, nhất là đá mềm, đá giòn. Hãy hỏi thợ trước về rủi ro và ai chịu trách nhiệm nếu đá mẻ.
Nạm pavé có hợp với đá màu không?
Pavé đá màu có, thường dùng ruby, sapphire, tsavorite hay spinel nhỏ vì các đá này cứng. Đá mềm như opal, ngọc lam hay emerald hiếm khi được nạm pavé vì quá trình đẩy hạt giữ đá tạo lực lên đá nhỏ và đá dễ mòn.