Với ngọc trai và những viên đá được khoan lỗ một nửa, cách gắn chuẩn là cắm viên ngọc lên một chốt kim loại nhỏ và cố định bằng keo chuyên dụng, thường kèm một chén đỡ ở đáy. Đây là kỹ thuật đúng, không phải làm tắt.
Ngược lại, khi một viên đá mài giác được gắn chỉ bằng keo thay vì chấu hay viền, đó thường là dấu hiệu món làm nhanh và dễ rơi đá. Bài này giải thích khi nào keo là phần của kỹ thuật nạm, cấu tạo một ổ chốt tốt trông thế nào, và cách đeo để mối gắn bền lâu. Chuyện sửa món bị bong keo, ố keo là một đề tài riêng; ở đây tập trung vào việc nhận biết và chọn kiểu gắn.
Vì sao ngọc trai cần chốt thay vì chấu
Ngọc trai mềm, độ cứng chỉ khoảng 2,5 đến 4,5, và lớp xà cừ bên ngoài có thể bị trầy, mòn hoặc bong nếu có kim loại cọ hay ép vào. Chấu kim loại ép lên mặt ngọc sẽ để lại vết và dần làm hỏng lớp xà cừ ở điểm tiếp xúc. Hơn nữa, ngọc trai tròn không có đai như đá mài giác để chấu bám vào.
Vì vậy, với bông tai nụ, nhẫn, mặt dây một hạt ngọc, thợ khoan một lỗ sâu khoảng nửa hạt ngọc, gọi là khoan nửa lỗ. Viên ngọc được cắm lên một chốt kim loại nhỏ dựng trên món trang sức. Chốt thường có rãnh xoắn hoặc khía để keo bám tốt hơn. Keo vừa giữ ngọc vào chốt vừa lấp khe nhỏ trong lỗ khoan.
Với hạt ngọc lớn, thợ hay thêm một chén kim loại nhỏ ôm phần đáy ngọc. Chén giúp chia lực, giảm khả năng hạt ngọc bị bẻ lệch khỏi chốt khi va ngang, và che mép lỗ khoan. Một ổ chốt có chén làm kỹ có thể giữ ngọc nhiều năm.
Những trường hợp keo là cách làm đúng
Keo không phải lúc nào cũng xấu. Bảng dưới gom các trường hợp keo là một phần chuẩn của kỹ thuật.
| Trường hợp | Vì sao dùng keo | Dấu hiệu làm kỹ |
|---|---|---|
| Ngọc trai khoan nửa lỗ | Ngọc mềm, không có đai, chấu làm hỏng xà cừ | Chốt có rãnh, chén đỡ vừa khít, không keo tràn |
| Hạt đá tròn khoan nửa lỗ | Hạt mã não, ngọc lam, san hô tròn không có đai | Hạt ngồi thẳng, không lắc trên chốt |
| Opal ghép doublet, triplet | Bản thân viên đá đã là các lớp dán | Không thấy đường keo mờ giữa các lớp |
| Khảm đá mảnh (inlay) | Những lát đá mỏng ghép vào lòng kim loại | Mặt khảm phẳng, đường ghép khít |
| Đá cabochon đáy phẳng trong ổ kín | Keo phụ trợ thêm cho viền bao | Viền bao vẫn ôm đá; keo chỉ là lớp phụ |
Điểm chung của các trường hợp đúng là: hình dạng của vật liệu không cho phép chấu hay viền giữ một mình, hoặc keo chỉ là phần phụ trợ bên cạnh kim loại.
Ngược lại, viên đá mài giác có đai rõ, như ruby, sapphire, topaz mài giác, mà chỉ được dán vào một chén kim loại không có chấu hay viền ôm, là dấu hiệu món làm vội. Kiểu này hay gặp ở trang sức thời trang giá thấp.
Nhận ra một ổ chốt làm kỹ
Hạt ngọc ngồi thẳng. Nhìn từ bên cạnh, hạt ngọc nằm thẳng trên chốt, không nghiêng. Ngọc nghiêng thường do lỗ khoan lệch hoặc chốt cong.
Không có keo tràn. Quanh chân hạt ngọc không có vệt keo trong hay ngả vàng. Keo tràn vừa xấu vừa cho thấy lượng keo không được kiểm soát.
Chén đỡ vừa khít. Nếu có chén, mép chén ôm sát đáy ngọc, không hở, không cấn vào xà cừ.
Lỗ khoan không lộ. Mép lỗ khoan được che hoàn toàn bởi chén hoặc nằm khuất phía dưới. Lỗ lộ là chỗ nước và mỹ phẩm lọt vào.
Không xoay, không lắc. Dùng hai ngón tay xoay nhẹ hạt ngọc; ngọc không được xoay quanh chốt. Ngọc xoay là keo đã yếu hoặc không bám.
Chốt đủ dài. Chốt nên cắm sâu vào khoảng nửa hạt ngọc hoặc hơn một chút. Chốt quá ngắn khiến ngọc dễ bị bẻ khỏi chốt khi va ngang, dù keo vẫn còn tốt. Điều này khó thấy khi mua, nên hãy hỏi người bán.
Keo không thích nước, nhiệt và hoá chất
Cũng cần nói rõ: keo chuyên dụng trong kim hoàn khác keo dán đa năng mua ở tiệm tạp hoá. Keo kim hoàn được chọn để bám tốt trên kim loại và vật liệu như xà cừ, khô trong, ít co ngót. Keo đa năng có thể khô đục, giòn, ngả màu và làm ố ngọc. Khi một hạt ngọc bong, việc tự dán lại bằng keo đa năng thường làm việc sửa về sau khó hơn.
Keo dùng trong kim hoàn thường là keo epoxy hai thành phần hoặc keo chuyên dụng khác. Keo bám tốt khi khô hẳn, nhưng theo thời gian có thể yếu đi khi gặp nước nóng, hơi nước, dung môi, hoặc chịu rung kéo dài. Một số loại keo cũng ngả vàng dần.
Điều này dẫn đến vài quy tắc khi đeo món có chốt keo. Không ngâm lâu trong nước, không rửa bằng máy siêu âm hay hơi nước, không để gần nguồn nhiệt. Tránh dung môi như nước tẩy sơn móng tay. Với ngọc trai, những quy tắc này cũng trùng với cách giữ chính viên ngọc, nên dễ nhớ.
Khi mang món có chốt keo đi sửa phần khác, ví dụ hàn lại khoá bông tai, hãy nói rõ với thợ. Nhiệt từ mỏ hàn có thể làm keo hỏng và làm cháy, nứt ngọc trai nếu thợ không tháo ngọc ra trước.
Đá màu khoan lỗ trên trang sức hiện đại
Không chỉ ngọc trai, nhiều món trang sức đá màu hiện nay dùng hạt đá tròn, hạt giọt nước hay hạt mài cabochon khoan nửa lỗ, gắn trên chốt. Hạt mã não, ngọc lam, san hô, đá mặt trăng tròn trên bông tai nụ là ví dụ. Với các hạt này, chốt cộng keo là cách gắn hợp lý vì hạt tròn không có đai. Khi mua, hãy hỏi hạt đá có qua xử lý như nhuộm, ổn định nhựa không, vì keo và chất xử lý có thể tương tác khi gặp nhiệt.
Với hạt đá khoan lỗ xuyên suốt, như hạt chuỗi, cách giữ là xâu dây hoặc xâu qua chốt có đầu chặn. Kiểu này gặp trên bông tai giọt treo, mặt dây hạt, vòng tay hạt. Dây và chốt chặn là chỗ cần kiểm định kỳ, vì dây mòn hoặc chốt chặn lỏng sẽ làm rơi hạt.
Nếu bạn đặt làm món từ hạt đá có sẵn, hãy hỏi thợ hạt có cần khoan thêm không, khoan sâu bao nhiêu, và rủi ro nứt khi khoan với loại đá đó. Đá mềm, xốp hay có vết nứt cần khoan chậm và cẩn thận.
Đeo và giữ món có chốt keo
Vài thói quen nhỏ giúp mối gắn chốt bền lâu và tránh mất hạt ngọc, hạt đá.
- Đeo món ngọc trai, hạt đá chốt keo sau khi đã trang điểm, xịt nước hoa xong; tháo ra trước khi tắm, bơi, rửa mặt.
- Lau nhẹ bằng khăn mềm hơi ẩm sau khi đeo, không ngâm nước.
- Khi tháo bông tai, cầm vào chốt cài và phần kim loại, không bóp hay xoay hạt ngọc.
- Cất riêng trong túi vải, tránh để hạt ngọc bị đè hay va vào đá cứng.
- Mỗi vài tháng, xoay nhẹ thử hạt; thấy xoay hay lắc thì ngừng đeo và mang đi gắn lại.
- Không tự gắn lại bằng keo dán thông thường; keo không đúng loại có thể làm ố ngọc và khó gỡ về sau.
Mất một hạt ngọc vì keo yếu thường xảy ra khi hạt đã xoay lỏng một thời gian mà không ai để ý. Thói quen thử xoay nhẹ là cách phát hiện sớm đơn giản nhất.
Chốt keo, chấu, bao viền: chọn cho hạt ngọc và hạt đá
Không phải hạt nào cũng phải dùng chốt keo. Bảng dưới giúp chọn cách gắn theo hình dạng và độ cứng của vật liệu.
| Vật liệu | Hình dạng | Cách gắn hợp lý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ngọc trai | Tròn, giọt, baroque | Chốt keo, có chén đỡ với hạt lớn | Không dùng chấu ép lên xà cừ |
| Ngọc trai mabe, bán cầu | Mặt cong, đáy phẳng | Bao viền hoặc chén có keo | Đáy phẳng cho phép ôm viền |
| Hạt đá mềm tròn (ngọc lam, san hô) | Tròn hoàn toàn | Chốt keo hoặc xâu dây | Tránh khoan sâu với đá nhiều vết nứt |
| Cabochon đá cứng | Mặt vồng, đáy phẳng | Bao viền hoặc chấu | Keo chỉ nên là phần phụ |
| Đá mài giác | Có đai rõ | Chấu, bao viền, ray, chìm | Chỉ dán keo là dấu hiệu làm vội |
Nếu bạn đang chọn giữa hai món trông giống nhau, một món ngọc trai có chén đỡ và một món chỉ có chốt trần, món có chén đỡ thường bền hơn khi đeo hằng ngày, nhất là với hạt ngọc lớn.
Với ngọc trai baroque dáng méo, thợ thường phải chọn hướng khoan để hạt ngồi cân trên chốt. Hạt baroque ngồi lệch vẫn có thể là chủ ý thiết kế, nhưng hạt không được lắc.
Khi nhận món đặt làm có hạt ngọc gắn chốt
Nếu bạn mang hạt ngọc hay hạt đá có sẵn đến tiệm để làm bông tai, nhẫn, bạn nên xem kỹ vài điểm khi nhận lại. Trước hết, kiểm lỗ khoan: hạt ngọc đã có lỗ từ trước có thể cần khoan sâu thêm để vừa chốt, và bạn nên được báo trước. Hạt chưa có lỗ thì việc khoan là một bước có rủi ro nhỏ, nhất là với ngọc trai mỏng xà cừ hay hạt đá có vết nứt.
Thứ hai, so hai hạt trên đôi bông tai: cùng độ cao, cùng hướng, cùng sắc độ dưới ánh sáng ban ngày. Hạt ngọc gắn lệch hướng khiến đôi bông tai trông không đều khi đeo. Thứ ba, kiểm mặt dưới hạt ngọc quanh chén: không keo tràn, không vết xước mới trên xà cừ.
Cuối cùng, nhờ tiệm ghi rõ loại keo đã dùng nếu có thể, và lời dặn giữ gìn. Khi cần gắn lại sau này, thông tin này giúp thợ làm sạch keo cũ đúng cách mà không hại hạt ngọc.
Câu hỏi thường gặp
Bông tai ngọc trai gắn keo có phải hàng kém không?
Không. Ngọc trai khoan nửa lỗ gắn trên chốt bằng keo là cách làm chuẩn trên bông tai nụ và nhẫn ngọc. Chất lượng nằm ở việc chốt có rãnh, lỗ khoan thẳng, keo không tràn và hạt ngọc ngồi chắc.
Làm sao biết đá mài giác chỉ được gắn keo?
Nhìn quanh viên đá: nếu không thấy chấu, không có viền kim loại ôm lên mặt đá, mà viên đá chỉ nằm trong một chén nông, có thể thấy vệt keo quanh chân, thì nhiều khả năng đá chỉ được dán. Kiểu này dễ rơi đá khi va hoặc khi keo yếu.
Ngọc trai xoay trên chốt có sao không?
Ngọc xoay là dấu hiệu keo đã yếu hoặc bong. Tiếp tục đeo có thể làm ngọc rơi mất. Ngừng đeo và mang đến tiệm để gắn lại bằng keo chuyên dụng; thợ sẽ làm sạch keo cũ trước khi gắn.
Có nên khoan xuyên ngọc trai thay vì nửa lỗ?
Khoan xuyên dùng cho ngọc xâu chuỗi. Với bông tai nụ hay nhẫn, khoan nửa lỗ giúp mặt trên hạt ngọc nguyên vẹn, không lộ lỗ. Chọn kiểu khoan theo kiểu món chứ không có kiểu nào tốt hơn tuyệt đối.
Món có chốt keo có rửa siêu âm được không?
Không nên. Rung siêu âm và nhiệt có thể làm keo yếu đi, và với ngọc trai, siêu âm còn có thể hại lớp xà cừ. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm là đủ cho phần lớn món chốt keo.
Hạt đá tròn trên bông tai có nên dùng chấu không?
Có thể, với hạt đá cứng mài cabochon tròn có đáy, chấu hoặc viền bao là lựa chọn chắc chắn. Với hạt tròn hoàn toàn không có đáy, như hạt chuỗi, chốt cộng keo hoặc chén đỡ là cách hợp lý hơn.