Muốn biết một món trang sức đá màu được nạm kỹ hay ẩu, hãy nhìn bốn chỗ: đầu chấu hoặc mép viền ôm đá thế nào, viên đá có ngồi thẳng và cân không, mặt dưới ổ có sạch và hoàn thiện không, và bề mặt kim loại quanh đá có vết dụng cụ hay không. Một chiếc kính lúp 10x và vài phút dưới ánh sáng tốt là đủ để thấy phần lớn khác biệt.
Tay nghề nạm đá ảnh hưởng trực tiếp tới việc đá có rơi, có mẻ, có đọng bẩn hay không sau vài năm đeo. Bài đưa ra 12 điểm kiểm cụ thể, chia theo phần của món trang sức, kèm cách dùng kính lúp cho người chưa quen. Bài không thay giám định đá; mục đích là nhìn chất lượng nạm.
Chuẩn bị: ánh sáng, kính lúp và cách cầm
Ánh sáng tốt nhất để kiểm là ánh sáng ban ngày gần cửa sổ hoặc đèn trắng dịu chiếu từ trên. Đèn vàng rực của quầy trang sức làm đá lấp lánh, nhưng cũng che bớt các chi tiết nhỏ. Nếu có thể, hãy xin kiểm món dưới một nguồn sáng khác với đèn trưng bày.
Kính lúp 10x là loại kính phóng đại cầm tay mà người trong nghề dùng phổ biến. Cách dùng: cầm kính sát mắt, gần như chạm vào má, rồi đưa món trang sức lại gần kính cho đến khi thấy rõ, thay vì đưa kính lại gần món đồ. Tỳ hai tay vào nhau hoặc tỳ khuỷu tay lên bàn để hình không rung.
Nếu không có kính lúp, camera điện thoại ở chế độ phóng to cũng giúp được phần nào, nhất là khi chụp ảnh rồi phóng to xem lại. Hãy lau sạch món trước khi kiểm; dấu vân tay và bụi che mất nhiều chi tiết. Nếu đang ở tiệm, bạn có thể nhờ nhân viên lau món bằng khăn mềm trước khi đưa cho bạn xem, việc này hoàn toàn bình thường.
Bốn điểm kiểm ở chấu và viền
Phần kim loại trực tiếp giữ đá là nơi tay nghề lộ rõ nhất.
- Điểm 1: các đầu chấu có cùng kích thước, cùng dáng, ôm lên mặt đá một khoảng bằng nhau. Chấu to nhỏ không đều cho thấy làm vội.
- Điểm 2: đầu chấu được tạo dáng và đánh bóng nhẵn, không có cạnh sắc hay gờ có thể móc vải. Kéo nhẹ món qua một miếng vải mỏng để thử.
- Điểm 3: với bao viền, mép viền ôm sát đá liên tục, không có khe hở, không có chỗ dày chỗ mỏng nhìn thấy được.
- Điểm 4: không có vết kìm, vết dụng cụ trên đầu chấu hay mép viền; vết hằn rõ cho thấy thợ dùng lực thô hoặc không hoàn thiện.
Với chấu, hãy kiểm từng chấu một dưới kính lúp, không chỉ nhìn tổng thể. Một chấu duy nhất ôm hờ là đủ để viên đá lỏng sau một thời gian.
Với nhẫn có nhiều đá phụ, kiểm vài chấu ở các vị trí khác nhau; món làm kỹ thường đều tay từ đầu đến cuối.
Bốn điểm kiểm ở chính viên đá
Cách viên đá ngồi trong ổ cho biết thợ đã khoét rãnh, căn chỉnh cẩn thận hay chưa.
- Điểm 5: nhìn nghiêng từ bên cạnh, mặt trên viên đá nằm ngang, song song với mặt nhẫn hoặc mặt món. Đá nghiêng là lỗi căn rãnh.
- Điểm 6: nhìn từ trên xuống, viên đá nằm giữa ổ, không lệch sang một bên. Với đá dáng oval, giọt nước, trục đá thẳng theo trục món.
- Điểm 7: mép đá sát chấu hay viền không có vết mẻ mới. Mẻ nhỏ ở điểm tiếp xúc thường do lực nạm quá tay.
- Điểm 8: lắc nhẹ gần tai không có tiếng lạch cạch, và đẩy nhẹ bằng móng tay đá không xoay.
Với hàng đá nạm ray hay pavé, nhìn nghiêng dọc hàng: mặt các viên phải nằm trên một mặt phẳng. Một viên cao hơn hay thấp hơn hẳn là viên được nạm chưa đúng.
Một viên đá ngồi nghiêng không chỉ mất thẩm mỹ: phía cao hơn chịu va chạm nhiều hơn, và lực chấu phân bố không đều nên đá dễ lỏng.
Bốn điểm kiểm ở mặt dưới và phần hoàn thiện
Mặt dưới ổ đá ít ai nhìn, nên đây là nơi phân biệt rõ món làm kỹ và món làm nhanh.
- Điểm 9: lật món lên, mặt dưới ổ đá được đánh bóng sạch, không còn vết giũa thô, ba via kim loại hay vết đúc sần.
- Điểm 10: với ổ đáy hở, lỗ đáy đủ rộng để ánh sáng vào và để rửa; không có keo hay vật lạ lấp dưới đá đá mài giác.
- Điểm 11: các điểm hàn nối chấu với đáy ổ, ổ với thân nhẫn liền, mịn, không thấy đường hàn rỗ hay đổi màu.
- Điểm 12: dấu khắc tuổi vàng, ký hiệu kim loại rõ ràng, không bị mài mờ ở chỗ hoàn thiện.
Mặt dưới thô ráp không chỉ là chuyện thẩm mỹ: các gờ sắc có thể cào da, và bụi bẩn bám vào chỗ sần khó rửa sạch, làm đá trông xỉn nhanh hơn.
Một số món đúc hàng loạt có mặt dưới được hoàn thiện bằng máy nên đều và sạch. Món làm tay cũng có thể rất sạch; điều cần xem là có được hoàn thiện hay bị bỏ dở.
Dấu hiệu làm kỹ và làm vội đặt cạnh nhau
Bảng tóm tắt các điểm trên để bạn dùng nhanh tại quầy.
| Chỗ nhìn | Làm kỹ | Làm vội |
|---|---|---|
| Đầu chấu | Đều, tròn hoặc gọn, nhẵn | To nhỏ không đều, sắc, có vết kìm |
| Mép viền bao | Ôm sát, liền, độ dày đều | Có khe hở, gợn sóng, chỗ dày chỗ mỏng |
| Tư thế đá | Ngang, giữa ổ, thẳng trục | Nghiêng, lệch, xoay |
| Mép đá | Nguyên vẹn | Có mẻ nhỏ ở điểm tiếp xúc |
| Mặt dưới ổ | Đánh bóng, sạch | Vết giũa, ba via, sần |
| Điểm hàn | Liền, mịn | Rỗ, đổi màu, lộ đường hàn |
| Cách giữ đá giác | Chấu, viền, ray, chìm | Chỉ dán keo vào chén |
Không món nào hoàn hảo tuyệt đối dưới kính lúp. Điều bạn tìm là sự đều tay và hoàn thiện; một vài vết nhỏ không ảnh hưởng tới độ chắc là chấp nhận được.
Nếu đang so hai món tương tự, hãy đặt chúng cạnh nhau và đi lần lượt từng dòng trong bảng. Khác biệt về độ đều của chấu, độ sạch mặt dưới thường hiện ra rất rõ khi nhìn song song, rõ hơn nhiều so với khi xem từng món riêng.
Khi phát hiện lỗi: đổi món, nhờ sửa hay chấp nhận
Hãy nhớ rằng kiểm kỹ không có nghĩa là nghi ngờ người bán. Nhiều tiệm làm ăn đàng hoàng còn khuyến khích khách soi kỹ, vì khách hiểu chất lượng thì quý món hàng hơn. Cách hỏi nhẹ nhàng, cụ thể, kèm chỉ vào đúng chỗ bạn thấy, thường nhận được phản hồi tốt hơn những nhận xét chung chung. Người bán hiểu bạn đang hỏi về một chi tiết cụ thể và có thể giải thích hoặc sửa ngay.
Nếu phát hiện lỗi ảnh hưởng tới độ chắc như đá lỏng, chấu ôm hờ, viền hở, hãy đề nghị sửa trước khi nhận hoặc đổi món khác. Đây là những lỗi dẫn tới rơi đá, và sửa ngay tại thời điểm mua dễ hơn nhiều so với đòi bảo hành sau này.
Nếu lỗi chỉ là thẩm mỹ, như một vết giũa nhỏ ở mặt dưới hay đầu chấu hơi to, bạn có thể nhờ tiệm hoàn thiện thêm hoặc chấp nhận tuỳ mức độ. Với món đặt làm, những lỗi này nên được sửa trước khi giao.
Với vết mẻ mới trên đá, hãy hỏi rõ: vết mẻ có từ trước khi nạm hay xảy ra lúc nạm. Biên nhận ghi tình trạng đá trước khi nạm là căn cứ quan trọng. Nếu là món mua sẵn, đá mẻ là lý do chính đáng để đổi món.
Dù chọn hướng nào, hãy ghi lại những gì đã thấy và đã thống nhất với người bán, kèm ảnh chụp cận. Nếu món được sửa trước khi giao, kiểm lại đúng những điểm đó khi nhận. Cách làm này giữ cho cả hai bên rõ ràng mà không cần tranh cãi.
Kiểm theo từng kiểu nạm
Nạm chấu. Tập trung vào đầu chấu: đều, đủ dày, ôm lên mặt đá. Đếm số chấu và nhìn các góc nhọn của đá có được che không.
Bao viền. Tập trung vào mép viền: liền, ôm sát, không gợn sóng. Nhìn kỹ mép đá sát viền tìm vết mẻ do miết quá tay.
Nạm ray. Nhìn nghiêng dọc hàng đá xem các viên có cùng độ cao, và mép trên hai vách có ôm đều lên đai đá suốt chiều dài không.
Nạm chìm. Xem vòng kim loại mỏng quanh mép đá có liền, đều không; mặt đá nằm ngang mặt kim loại hay hơi chìm đều nhau.
Pavé. Dùng kính lúp quét từng hàng: các hạt giữ đá tròn, đều, mỗi viên có đủ hạt; không có lỗ trống hay viên nghiêng.
Chốt keo. Xem hạt ngọc hay hạt đá ngồi thẳng, không xoay, không có keo tràn quanh chân, chén đỡ ôm khít đáy.
Vì sao tay nghề nạm quan trọng với đá màu hơn kim cương
Kim cương rất cứng nên chịu được một số lỗi tay nghề mà không hư hại: chấu ép hơi mạnh, rãnh hơi nông, đá va nhẹ vào dụng cụ khi nạm. Nhiều đá màu không có biên độ đó. Một chấu ép quá tay lên emerald có thể làm vết nứt lan; một rãnh khoét lệch với tanzanite có thể dồn lực vào mặt cát khai; viền miết không đều lên opal có thể làm mẻ mép.
Vì vậy, với đá màu, các điểm kiểm ở trên không chỉ nói về thẩm mỹ mà còn nói về việc thợ có hiểu viên đá hay không. Món đá màu làm kỹ thường có dấu hiệu thợ đã điều chỉnh theo đá: chấu kép ở góc của đá nhiều vết nứt, ổ hạ thấp cho đá mềm, bao viền cho cabochon.
Khi hỏi người bán vì sao món được nạm theo kiểu này, một câu trả lời gắn với tính chất viên đá cho thấy món được làm có suy nghĩ. Câu trả lời chung chung kiểu “mẫu đang có” không sai, nhưng cho bạn ít thông tin hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mang kính lúp khi đi mua trang sức không?
Không bắt buộc nhưng rất có ích. Kính lúp 10x nhỏ gọn, dễ mang theo, giúp bạn thấy những chi tiết mắt thường bỏ qua. Nhiều tiệm cũng có sẵn kính lúp và sẵn lòng cho khách mượn.
Món đúc hàng loạt có kém hơn món làm tay không?
Không nhất thiết. Món đúc hàng loạt có thể được hoàn thiện rất kỹ, đều và sạch. Món làm tay có thể đẹp hơn ở chi tiết riêng, nhưng cũng có món làm vội. Hãy đánh giá từng món theo các điểm kiểm, không theo cách sản xuất.
Đá hơi nghiêng có sao không?
Đá nghiêng nhẹ khó thấy bằng mắt thường thường không ảnh hưởng lớn. Đá nghiêng rõ là dấu hiệu rãnh khoét không đều, lực giữ phân bố lệch, và phía cao hơn dễ bị va. Với món mới, nên đề nghị nạm lại.
Làm sao biết đá có bị mẻ khi nạm không?
Soi kính lúp quanh mép đá ở các điểm tiếp xúc với chấu hay viền. Vết mẻ mới thường có cạnh sắc, sáng. Nếu bạn đưa đá cho thợ nạm, chụp ảnh mép đá trước khi giao để so sánh.
Mặt dưới ổ đá có keo là xấu không?
Với ngọc trai và hạt khoan lỗ, keo là bình thường. Với đá mài giác giữ bằng chấu hay viền, thấy keo phía dưới có thể là dấu hiệu đá từng lỏng và được dán thêm, hoặc lấp chỗ hở. Hãy hỏi người bán lý do.
Mười hai điểm kiểm có thay được giấy kiểm định không?
Không. Các điểm kiểm này chỉ đánh giá chất lượng nạm và hoàn thiện kim loại. Muốn biết đá là gì, tự nhiên hay tổng hợp, xử lý gì, cần giấy của phòng kiểm định ngọc học hoặc mô tả rõ ràng của người bán.