Đá tháng 1 là garnet, đá tháng 2 là thạch anh tím (amethyst). Đây là hai trong số ít tháng mà bản danh sách truyền thống và bản hiện đại của Mỹ ghi giống nhau, nên khi chọn quà cho người sinh tháng 1 hay tháng 2, bạn hầu như không phải băn khoăn chuyện “theo bảng nào”.
Hai loại đá này có độ cứng khá gần nhau, đeo hằng ngày được nếu nạm đúng cách, và có mặt ở rất nhiều kiểu trang sức. Khác biệt nằm ở chỗ garnet là cả một nhóm khoáng vật với nhiều màu, còn thạch anh tím là một biến thể màu của thạch anh và có thể nhạt màu nếu gặp nhiệt mạnh hoặc nắng gắt lâu ngày. Phần dưới nói lần lượt từng loại và cách chọn món cho hợp.
Garnet là gì và vì sao người Việt gọi là ngọc hồng lựu
Garnet không phải một khoáng vật duy nhất mà là tên chung của một nhóm khoáng vật silicat có cấu trúc tinh thể giống nhau, khác nhau ở thành phần hoá học. Vì vậy cùng mang tên garnet mà có viên đỏ sẫm, viên cam, viên xanh lục. Tên tiếng Việt “ngọc hồng lựu” có lẽ đến từ hình ảnh hạt lựu đỏ, giống những tinh thể garnet nhỏ, tròn mọc chen nhau trong đá mẹ; tên tiếng Anh cũng hay được giải thích theo hướng tương tự.
Trong trang sức phổ thông, garnet đỏ sẫm ngả nâu hoặc ngả tím là loại hay gặp nhất, và cũng là loại mà phần lớn người ta nghĩ đến khi nói “đá tháng 1”. Tuy vậy, tập quán đá tháng sinh không quy định màu, nên một viên garnet cam hay xanh lục vẫn là đá tháng 1 đúng nghĩa. Điều này mở ra nhiều lựa chọn cho người không thích màu đỏ.
Garnet nói chung có độ cứng vào khoảng 6,5 đến 7,5 trên thang Mohs tuỳ loài, không có cát khai rõ, nên chịu va chạm đời thường khá tốt. Garnet cũng ít khi được xử lý để đổi màu, một điểm khiến người mua đỡ phải lo hơn so với vài loại đá khác.
Garnet không chỉ có màu đỏ
Bảng dưới gom những loài garnet hay gặp trên trang sức. Tên thương mại có thể khác nhau giữa các nơi bán, nên hãy coi đây là bảng tham khảo để hỏi lại người bán.
| Tên hay gặp | Màu thường thấy | Ghi chú khi đeo |
|---|---|---|
| Almandine | Đỏ sẫm, ngả nâu hoặc tím | Viên lớn dễ trông tối; hợp viên nhỏ, mài mỏng hoặc nhiều viên ghép |
| Pyrope | Đỏ tươi đến đỏ sẫm | Loại đỏ cổ điển trên trang sức châu Âu xưa |
| Rhodolite | Đỏ tím, hồng tím | Là dạng trung gian giữa pyrope và almandine, màu sáng hơn |
| Spessartine | Cam, cam đỏ | Màu ấm, nổi trên vàng vàng |
| Tsavorite (nhóm grossular) | Xanh lục | Thường viên nhỏ; hay dùng làm đá phụ |
| Hessonite (nhóm grossular) | Cam nâu, mật ong | Bên trong hay có vân xoáy nhìn như nước đường |
| Demantoid (nhóm andradite) | Xanh lục, lửa sắc mạnh | Mềm hơn các garnet khác một chút, nên nạm bảo vệ |
Nếu người nhận sinh tháng 1 mà thích màu xanh, một chiếc nhẫn nhỏ đính tsavorite là lựa chọn đúng tập quán mà ít người nghĩ tới. Ngược lại, nếu chỉ muốn màu đỏ quen thuộc, almandine và pyrope là hai cái tên bạn sẽ nghe nhiều nhất ở tiệm.
Garnet trên trang sức: chọn món và kiểu nạm
Viên đỏ sẫm cỡ lớn dễ trông đen. Garnet đỏ sẫm hấp thụ nhiều ánh sáng, nên viên to và dày dưới đèn yếu có thể gần như đen. Thợ thường mài đáy nông, chọn viên nhỏ hơn, hoặc gắn nhiều viên nhỏ thành cụm để màu đỏ hiện rõ.
Nhẫn đeo hằng ngày được. Với độ cứng quanh mức 7, garnet chịu được bụi cát thông thường tốt hơn nhiều đá mềm. Nhẫn garnet đeo đi làm văn phòng là chuyện bình thường; chỉ nên tháo khi làm việc nặng, bê vác hay làm vườn.
Nạm chấu hay nạm bao đều được. Garnet không quá giòn, nên nạm bốn chấu, sáu chấu hay bao viền đều dùng được. Với viên cabochon mặt tròn, nạm bao viền giữ đá chắc hơn và hợp kiểu dáng cổ điển.
Kim loại ấm làm màu đỏ ấm thêm. Vàng vàng và vàng hồng làm garnet đỏ trông ấm hơn, còn vàng trắng hay bạc làm nó lạnh và sẫm hơn. Garnet xanh lục thì nổi trên vàng trắng.
Coi chừng đá đỏ khác mang tên garnet. Thuỷ tinh đỏ và một số đá đỏ khác đôi khi được rao chung là garnet. Hỏi rõ tên đá và đề nghị ghi trên giấy là cách đơn giản nhất để tránh nhầm.
Thạch anh tím: màu từ đâu và vì sao có thể nhạt
Thạch anh tím là thạch anh, cùng khoáng vật với thạch anh trắng trong, nhưng có lượng sắt rất nhỏ trong cấu trúc kết hợp với bức xạ tự nhiên trong lòng đất tạo ra màu tím. Sắc tím trải từ hoa cà nhạt đến tím đậm ngả đỏ. Độ cứng của thạch anh là 7 trên thang Mohs, không có cát khai rõ, nên thạch anh tím được xem là đá đeo hằng ngày được.
Điểm cần biết là màu tím của thạch anh không bền tuyệt đối. Khi bị nung nóng, thạch anh tím có thể chuyển sang vàng hoặc cam; phần lớn citrine trên thị trường thực ra là thạch anh tím đã qua nung. Một số viên cũng có thể nhạt dần nếu phơi nắng gắt rất lâu. Với trang sức đeo bình thường, chuyện này hiếm khi thấy rõ, nhưng bạn không nên để món thạch anh tím trên bệ cửa sổ nắng chiếu hay gần nguồn nhiệt.
Thạch anh tím tổng hợp cũng có mặt trên thị trường, được nuôi trong phòng thí nghiệm với thành phần giống thạch anh tự nhiên. Bằng mắt thường rất khó tách hai loại, nên nếu chuyện tự nhiên hay tổng hợp quan trọng với bạn, hãy hỏi người bán và xin ghi chú rõ trên giấy.
Đeo và giữ trang sức thạch anh tím hằng ngày
Thạch anh tím dễ đeo, nhưng vài thói quen nhỏ giúp viên đá giữ màu và độ bóng lâu hơn.
- Tháo nhẫn khi nấu ăn ở lửa lớn, khi là quần áo, khi xông hơi; nhiệt cao là thứ dễ làm đổi màu nhất.
- Cất trong hộp kín hoặc túi vải, tránh để dưới nắng trực tiếp, nhất là món có viên tím nhạt.
- Rửa bằng nước ấm pha chút xà phòng dịu, dùng bàn chải lông mềm chải mặt sau viên đá nơi bụi bám, rồi lau khô.
- Không để chung ngăn với kim cương, sapphire hay ruby, vì đá cứng hơn có thể cào xước mặt thạch anh.
- Không dùng hoá chất tẩy mạnh; hoá chất ít khi hại thạch anh nhưng có thể làm xỉn kim loại và đá phụ.
- Khoảng một năm đem món đeo thường xuyên đến tiệm kiểm chấu một lần, nhất là nhẫn và lắc tay.
Với nhẫn đeo hằng ngày, thạch anh tím có thể bị mòn nhẹ cạnh giác sau nhiều năm. Đó là hao mòn bình thường; thợ mài đá có thể đánh bóng lại nếu cần.
Garnet và thạch anh tím đặt cạnh nhau khi chọn món
Nếu bạn đang chọn quà cho hai người sinh tháng 1 và tháng 2, hoặc muốn kết hợp hai loại đá trong một món, bảng so sánh này giúp nhìn nhanh điểm giống và khác.
| Tiêu chí | Garnet (tháng 1) | Thạch anh tím (tháng 2) |
|---|---|---|
| Khoáng vật | Một nhóm khoáng vật silicat | Thạch anh, một biến thể màu |
| Độ cứng Mohs | Khoảng 6,5–7,5 tuỳ loài | 7 |
| Màu | Đỏ, cam, hồng tím, xanh lục, mật ong | Tím nhạt đến tím đậm |
| Điểm cần để ý | Viên đỏ sẫm cỡ lớn dễ tối màu | Sợ nhiệt cao, nắng gắt lâu có thể nhạt màu |
| Xử lý hay gặp | Ít khi được xử lý | Có thể có hàng tổng hợp; nung để thành màu vàng |
| Món hợp nhất | Nhẫn, bông tai, mặt dây | Mặt dây viên lớn, nhẫn, bông tai giọt |
Vì thạch anh tím có thể có viên cỡ lớn trong veo, nó hợp những mặt dây một viên nổi bật. Garnet thì đẹp ở viên vừa và nhỏ, hợp nhẫn mảnh hay bông tai nụ. Một món kết hợp cả hai thường dùng thạch anh tím làm đá chính và garnet làm điểm nhấn nhỏ.
Về độ bền, hai loại đá đứng cùng một nhóm: đủ cứng để đeo thường ngày, nhưng không cứng bằng sapphire hay ruby. Sau vài năm đeo nhẫn liên tục, mặt bàn của cả garnet lẫn thạch anh tím có thể có những vết xước mảnh do bụi cát, vốn chứa nhiều hạt thạch anh cứng ngang chúng. Đó là lý do người ta khuyên tháo nhẫn khi dọn nhà, làm vườn hay đi biển, và đem đánh bóng lại khi mặt đá đã mờ.
Chọn quà đá tháng 1 hoặc tháng 2 cho một người cụ thể
Phần lớn người tìm “đá tháng 1”, “đá tháng 2” là đang chuẩn bị quà sinh nhật. Trình tự dưới đây giúp món quà vừa đúng tập quán vừa hợp người đeo.
- Quan sát người nhận hay đeo kim loại màu gì. Người quen vàng vàng thường hợp garnet đỏ hoặc cam; người hay đeo bạc, vàng trắng hợp thạch anh tím hoặc garnet xanh lục.
- Xem nhịp sinh hoạt: người làm việc tay chân nhiều nên nhận mặt dây hoặc bông tai thay vì nhẫn, dù hai loại đá này khá bền.
- Nếu không biết cỡ ngón tay, chọn mặt dây hoặc bông tai nụ; hai món này không cần đo.
- Chọn cỡ đá vừa phải. Garnet đỏ sẫm đẹp ở viên nhỏ và vừa; thạch anh tím có thể chọn viên to hơn mà vẫn trong.
- Hỏi rõ viên đá là tự nhiên hay tổng hợp và xin ghi trên giấy kèm theo, để người nhận sau này đem sửa hay vệ sinh có thông tin.
- Kèm một tấm thiệp ngắn nói đây là đá tháng sinh của họ, ghi tên khoáng vật và vài dòng cách giữ gìn; món quà vì thế có thêm câu chuyện mà không cần lời hứa hẹn gì.
Nếu người nhận sinh cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2 và bạn không chắc ngày, có thể chọn một món kết hợp cả hai loại đá. Cách này cũng hợp cho quà tặng hai chị em, hai mẹ con sinh liền tháng nhau.
Câu hỏi thường gặp
Đá tháng 1 có bắt buộc phải màu đỏ không?
Không. Tập quán chỉ ghi tên garnet, không quy định màu. Garnet có màu đỏ, cam, hồng tím, xanh lục và mật ong, nên người sinh tháng 1 có thể chọn màu mình thích mà vẫn đúng đá tháng sinh.
Ngọc hồng lựu có phải là ruby không?
Không phải. Ruby là corundum, cứng hơn garnet nhiều và có thành phần khác hẳn. Hai loại đá đều có thể màu đỏ nên hay bị nhầm, đặc biệt khi người bán dùng tên gọi chung chung như “hồng ngọc”. Hỏi tên đá bằng tên khoáng vật là cách tránh nhầm.
Thạch anh tím có bị phai màu khi đeo không?
Khi đeo bình thường, hiện tượng phai rất ít gặp. Màu có thể nhạt nếu viên đá gặp nhiệt cao hoặc nằm dưới nắng gắt trong thời gian rất dài. Tháo nhẫn khi làm việc gần lửa và cất trong hộp kín là đủ để giữ màu.
Citrine có phải là đá tháng 2 không?
Citrine là đá tháng 11 trong bản hiện đại, không phải tháng 2. Tuy cùng là thạch anh và nhiều viên citrine được tạo ra bằng cách nung thạch anh tím, hai loại có tên và màu khác nhau và thuộc hai tháng khác nhau trong danh sách.
Đá tháng 2 có hợp làm nhẫn cho nam không?
Có. Thạch anh tím có độ cứng 7, chịu được việc đeo hằng ngày nếu nạm chắc. Với nhẫn nam, các kiểu nạm chìm hoặc nạm bao viền giúp viên đá ít bị va vào cạnh bàn, cửa xe. Tím đậm trên vàng trắng hoặc bạc thường được nam giới chọn nhiều hơn tím nhạt.
Garnet và thạch anh tím có đặt chung một hộp được không?
Hai loại có độ cứng gần nhau nên ít làm xước nhau, nhưng tốt nhất vẫn để mỗi món một ngăn hoặc một túi vải. Cách cất này còn tránh dây chuyền rối vào nhẫn và giữ chấu không bị móc kéo.