Đá tháng 5 là emerald (ngọc lục bảo). Tháng 6 có ba lựa chọn: ngọc trai, đá mặt trăng (moonstone) và alexandrite. Ngọc trai là đá tháng 6 của bản truyền thống; đá mặt trăng và alexandrite được thêm vào bản hiện đại của Mỹ, trong đó alexandrite được bổ sung năm 1952.
Bốn loại này có một điểm chung đáng nhớ: ba trong số đó cần được đeo cẩn thận hơn mức bình thường. Emerald cứng nhưng hay có vết nứt bên trong, ngọc trai rất mềm và sợ hoá chất, đá mặt trăng có cát khai nên dễ mẻ khi va. Chỉ alexandrite là thật sự bền. Biết điều này trước, bạn sẽ chọn kiểu món đúng hơn nhiều so với chỉ nhìn vào tên đá.
Tháng 5 là emerald: beryl xanh lục và chuyện vết nứt
Emerald là biến thể màu xanh lục của beryl, cùng khoáng vật với aquamarine của tháng 3. Màu xanh của nó chủ yếu do crom và có khi cả vanadi. Độ cứng của beryl vào khoảng 7,5 đến 8 trên thang Mohs, nghĩa là mặt đá ít bị xước, nhưng độ cứng không nói hết chuyện độ bền.
Hầu hết emerald tự nhiên có bao thể và vết nứt nhỏ bên trong, đến mức người trong nghề quen gọi những đường vân, đám bao thể ấy là “khu vườn” của viên đá. Các vết nứt làm viên đá dễ tổn thương hơn khi va đập hay khi gặp nhiệt đột ngột. Đó là lý do emerald được xếp vào nhóm đá cứng mà vẫn phải đeo cẩn thận.
Để vết nứt bớt lộ, phần lớn emerald trên thị trường được ngâm dầu hoặc nhựa. Đây là cách xử lý lâu đời và phổ biến, nhưng nó có hệ quả trực tiếp khi đeo: nhiệt, hơi nước, dung môi và máy rửa siêu âm có thể làm chất lấp đầy thoát ra hoặc biến đổi, khiến vết nứt hiện rõ trở lại. Dáng mài hình chữ nhật cắt góc, mà tiếng Anh gọi luôn là “emerald cut”, cũng được ưa dùng một phần vì các góc vát giúp giảm nguy cơ mẻ.
Đeo emerald thế nào cho bền
Chọn kiểu nạm che góc. Nạm bao viền hoặc chấu kép ở bốn góc vát bảo vệ emerald tốt hơn bốn chấu mảnh. Với nhẫn đeo hằng ngày, đây là điều nên bàn với thợ ngay từ đầu.
Không dùng máy siêu âm, không hơi nước. Hai cách rửa này làm sạch nhanh nhưng có thể làm mất dầu lấp vết nứt. Emerald chỉ nên rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu, chải nhẹ, lau khô.
Tránh nhiệt và dung môi. Tháo nhẫn khi nấu ăn, rửa bát bằng nước nóng, tẩy sơn móng tay hay dùng chất tẩy rửa. Dung môi như axeton có thể hoà tan một số chất lấp đầy.
Đeo nhẫn ở tay ít dùng. Nếu đeo nhẫn emerald hằng ngày, đeo ở tay không thuận giúp giảm va chạm. Mặt dây và bông tai emerald ít rủi ro hơn nhẫn nhiều.
Hỏi về mức xử lý. Người bán có giấy kiểm định có thể cho biết viên đá ngâm dầu ở mức nào. Mức ngâm ít hay nhiều ảnh hưởng tới việc viên đá có cần “tra dầu” lại sau nhiều năm không.
Ba đá tháng 6 đặt cạnh nhau
Tháng 6 là tháng có nhiều lựa chọn khác nhau nhất về bản chất: một vật liệu hữu cơ, một khoáng vật có cát khai và một khoáng vật rất bền.
| Tiêu chí | Ngọc trai | Đá mặt trăng | Alexandrite |
|---|---|---|---|
| Bản chất | Hữu cơ, do trai, hến tạo ra từ lớp xà cừ | Feldspar | Chrysoberyl, biến thể đổi màu |
| Độ cứng Mohs | Khoảng 2,5–4,5 | Khoảng 6–6,5 | Khoảng 8,5 |
| Điểm yếu | Sợ axit, mỹ phẩm, mồ hôi, dễ trầy | Có cát khai, va mạnh dễ mẻ hoặc tách | Ít điểm yếu khi đeo |
| Vẻ ngoài | Ánh xà cừ, trắng, hồng, kem, đen | Ánh xanh trắng trôi trên mặt đá | Xanh lục dưới ánh ngày, đỏ tía dưới đèn vàng |
| Món hợp | Bông tai, chuỗi, mặt dây | Mặt dây, bông tai, nhẫn đeo dịp | Nhẫn đeo hằng ngày, mọi kiểu món |
Nhìn bảng có thể thấy nếu người nhận sinh tháng 6 muốn một chiếc nhẫn đeo suốt ngày, alexandrite là lựa chọn bền nhất. Ngọc trai và đá mặt trăng đẹp nhưng hợp bông tai, mặt dây hơn.
Ngọc trai trong vai đá tháng sinh: đeo sau cùng, tháo trước tiên
Ngọc trai không phải khoáng vật mà là vật liệu hữu cơ, được tạo ra khi con trai hay con hến tiết lớp xà cừ bao quanh một vật lạ. Phần lớn ngọc trai trên thị trường hiện nay là ngọc nuôi cấy, tức con người cấy nhân hay mô vào trai để trai tạo ngọc; ngọc tự nhiên hoàn toàn rất hiếm. Cả hai đều là ngọc trai thật, khác với ngọc trai giả làm bằng thuỷ tinh hay nhựa phủ lớp óng ánh.
Vì xà cừ mềm và chứa canxi cacbonat, ngọc trai sợ axit, mồ hôi, nước hoa, keo xịt tóc và kem dưỡng. Người làm nghề hay nhắc một câu dễ nhớ: ngọc trai là món đeo sau cùng khi trang điểm xong và là món tháo ra đầu tiên khi về nhà. Lau nhẹ bằng khăn mềm hơi ẩm sau khi đeo là đủ.
Ở góc đá tháng sinh, ngọc trai hợp với bông tai nụ, mặt dây một hạt và chuỗi ngắn. Nhẫn ngọc trai đẹp nhưng dễ trầy, dễ bị va, nên phù hợp đeo dịp hơn đeo hằng ngày. Chuyện chọn ngọc trai theo ánh, độ dày xà cừ hay độ dài chuỗi là một chủ đề riêng; bài này chỉ dừng ở mức đủ để chọn quà tháng 6.
Đá mặt trăng và alexandrite: một mềm, một cứng
Đá mặt trăng là một loại feldspar có cấu trúc nhiều lớp mỏng xen kẽ. Ánh sáng tán xạ giữa các lớp tạo ra vệt sáng xanh trắng như trôi trên mặt đá khi xoay, hiện tượng gọi là adularescence. Vì ánh sáng ấy hiện rõ nhất trên mặt cong, đá mặt trăng gần như luôn được mài cabochon. Độ cứng khoảng 6 đến 6,5 và có cát khai theo hai hướng, nên va mạnh có thể làm đá mẻ hoặc nứt dọc mặt cát khai. Đá mặt trăng hợp mặt dây và bông tai; nếu làm nhẫn, nên nạm bao viền để che mép đá.
Alexandrite là biến thể đổi màu của chrysoberyl. Dưới ánh sáng ban ngày, viên đá ngả xanh lục hoặc xanh lam lục; dưới đèn sợi đốt màu vàng, nó chuyển sang đỏ tía hoặc tím. Độ cứng khoảng 8,5, dai và ít điểm yếu, nên đeo hằng ngày rất ổn. Alexandrite tự nhiên có hiệu ứng đổi màu rõ khá hiếm; trên thị trường có alexandrite tổng hợp, và cả những vật liệu khác như corundum tổng hợp đổi màu hay thuỷ tinh đổi màu được bán dưới tên “alexandrite”.
Vì vậy với alexandrite, câu hỏi quan trọng nhất là viên đá là tự nhiên, tổng hợp cùng thành phần, hay một vật liệu mô phỏng. Cả ba đều có thể làm quà, miễn được ghi đúng tên.
Chọn món cho người sinh tháng 5 và tháng 6
Gom những điều ở trên lại, có vài hướng chọn món dễ áp dụng.
- Người sinh tháng 5 thích nhẫn: chọn emerald viên vừa, nạm bao viền hoặc chấu kép che góc, đeo ở tay không thuận.
- Người sinh tháng 5 bận rộn, hay làm việc tay chân: chọn mặt dây hoặc bông tai emerald thay vì nhẫn.
- Người sinh tháng 6 thích vẻ cổ điển: bông tai nụ ngọc trai hoặc mặt dây một hạt là lựa chọn an toàn nhất.
- Người sinh tháng 6 cần nhẫn đeo hằng ngày: alexandrite, tự nhiên hay tổng hợp, bền hơn hai lựa chọn còn lại.
- Người thích ánh sáng mềm, mơ màng: mặt dây đá mặt trăng cabochon trên dây bạc hoặc vàng trắng.
- Quà cho bé gái sinh tháng 6: một hạt ngọc trai nhỏ trên dây mảnh có khoá chắc, với điều kiện bé đủ lớn để đeo dây chuyền an toàn.
- Quà ghép hai tháng: một món emerald nhỏ kèm ngọc trai, hợp cho người sinh cuối tháng 5 đầu tháng 6 hoặc hai người thân sinh liền tháng.
Dù chọn món nào, hãy kèm vài dòng cách giữ gìn. Với emerald và ngọc trai, mấy dòng ấy quan trọng hơn cả hộp đựng đẹp.
Vì sao tháng 6 có tới ba đá
Ngọc trai là lựa chọn duy nhất của tháng 6 trong nhiều bảng truyền thống. Khi bản hiện đại của Mỹ được công bố năm 1912, đá mặt trăng được đưa vào cùng tháng, và đến lần sửa năm 1952 thì alexandrite được bổ sung. Lý do cụ thể của từng lần bổ sung không được các nguồn phổ thông giải thích thống nhất, nên bài không đoán thêm. Điều thấy được là ba đá này khác nhau rất xa về bản chất và độ bền, nên người sinh tháng 6 có nhiều cách chọn nhất trong năm.
Trên thực tế, sự đa dạng này có lợi cho người mua. Ngọc trai trắng hợp phong cách thanh lịch, áo dài, trang phục công sở; đá mặt trăng hợp người thích vẻ mơ màng, tông màu nhạt; alexandrite hợp người thích một viên đá có “câu chuyện” để kể, vì nó đổi màu khi bước từ ngoài trời vào phòng có đèn vàng. Nếu bạn không biết gu người nhận, ngọc trai vẫn là lựa chọn dễ được đón nhận nhất, còn alexandrite là lựa chọn bền nhất.
Xem gì trước khi nhận một món emerald hay ngọc trai
Hai loại này cần kiểm kỹ hơn các đá khác vì điểm yếu của chúng nằm ở chỗ khó thấy. Vài điều bạn có thể tự xem ngay tại quầy.
- Xoay viên emerald dưới đèn, nhìn mặt trên xem có vết nứt chạy ra tới mép hay góc viên đá không. Vết nứt chạm mép là chỗ dễ mẻ thêm nhất.
- Hỏi người bán emerald có ngâm dầu hay nhựa không, ở mức nào nếu có giấy kiểm định, và đề nghị ghi vào giấy kèm theo.
- Xem chấu hoặc viền giữ emerald có ôm sát góc không. Góc emerald hở ra ngoài là điểm va đầu tiên khi đeo.
- Với ngọc trai gắn trên bông tai hay mặt dây, nhìn chỗ hạt ngọc tiếp giáp kim loại xem có vết keo tràn, khe hở hay hạt bị lắc không.
- Lăn nhẹ hạt ngọc giữa hai ngón tay xem bề mặt có vết bong, vết lõm hay chỗ xà cừ mỏng lộ nhân không.
- Với chuỗi ngọc trai, xem giữa các hạt có thắt nút không; chuỗi thắt nút đỡ rơi vãi hơn khi đứt dây.
Những điểm trên không thay được giấy kiểm định, nhưng giúp bạn tránh những món làm vội, dễ hỏng sớm.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lục bảo và emerald có phải là một không?
Phải. Ngọc lục bảo là tên tiếng Việt thường dùng cho emerald, tức beryl màu xanh lục. Tuy vậy, một số nơi bán dùng chữ “ngọc lục bảo” khá rộng cho cả đá xanh lục khác, nên khi mua hãy hỏi rõ tên khoáng vật.
Emerald cứng như vậy sao lại dễ hỏng?
Độ cứng chỉ cho biết mặt đá có dễ bị xước không. Emerald có nhiều vết nứt và bao thể bên trong, nên dễ nứt thêm hay mẻ khi bị va hoặc gặp nhiệt đột ngột. Chất dầu lấp vết nứt cũng có thể thay đổi khi gặp nhiệt, hơi nước, dung môi.
Ngọc trai có đeo khi đi bơi được không?
Không nên. Nước hồ bơi có clo, nước biển có muối, và cả hai đều không tốt cho xà cừ cũng như sợi dây xâu chuỗi. Tháo ngọc trai trước khi bơi, tắm, tập thể dục và lau nhẹ sau mỗi lần đeo là thói quen nên giữ.
Đá mặt trăng có cần cất riêng không?
Nên cất riêng. Đá mặt trăng mềm hơn nhiều loại đá trang sức khác, dễ bị xước nếu để chung với sapphire, kim cương hay thạch anh. Một túi vải nhỏ hoặc ngăn hộp riêng là đủ.
Alexandrite tổng hợp có phải đá giả không?
Alexandrite tổng hợp có thành phần và cấu trúc giống alexandrite tự nhiên, chỉ khác là được tạo trong phòng thí nghiệm. Nó không phải đồ giả theo nghĩa vật liệu khác, nhưng phải được ghi rõ là tổng hợp. Đồ mô phỏng như thuỷ tinh đổi màu thì là vật liệu khác hẳn.
Người sinh tháng 6 nên chọn đá nào nếu muốn đeo nhẫn hằng ngày?
Trong ba đá tháng 6, alexandrite bền nhất cho nhẫn đeo hằng ngày nhờ độ cứng khoảng 8,5 và độ dai tốt. Ngọc trai và đá mặt trăng hợp bông tai hoặc mặt dây hơn. Nếu vẫn muốn nhẫn đá mặt trăng, nên chọn kiểu nạm bao viền.