Trang sức opal nên được lau bằng khăn mềm hơi ẩm, rửa nhanh bằng nước ấm pha chút xà phòng dịu nếu bẩn nhiều, rồi thấm khô ngay; không ngâm lâu, không cho vào máy rửa siêu âm, không xông hơi nước. Với opal ghép (doublet, triplet), việc ngâm nước còn nguy hiểm hơn, vì nước len vào lớp keo giữa các lớp đá và có thể làm mặt đá mờ đục vĩnh viễn.
Opal là một trong những viên đá màu khó giữ nhất trên trang sức: mềm hơn thạch anh, trong cấu trúc có nước, ngại khô hạn kéo dài và ngại nóng lạnh đổi nhanh. Nhưng chăm opal không phức tạp như nhiều người nghĩ. Phần lớn rủi ro đến từ vài thói quen cụ thể, và bài này đi lần lượt qua chúng: nhận ra món của bạn là opal nguyên khối hay opal ghép, làm sạch thế nào, cất ở đâu, lúc nào nên tháo, và dấu hiệu nào cần mang ra tiệm.
Vì sao opal khác các viên đá màu khác trên trang sức
Opal quý được tạo bởi những hạt silica rất nhỏ xếp thành lưới đều; ánh sáng đi qua lưới đó bị tách ra thành các mảng màu đổi theo góc nhìn, thứ mà người bán gọi là "lửa" của opal. Khác với ruby hay sapphire là tinh thể, opal là chất vô định hình và có chứa một lượng nước nằm trong cấu trúc. Tài liệu ngọc học phổ thông thường ghi độ cứng của opal khoảng 5,5 đến 6,5 trên thang Mohs, tức là thấp hơn thạch anh (độ cứng 7). Bụi trong không khí có nhiều hạt thạch anh, nên chỉ việc lau khô mặt đá bằng khăn bám bụi cũng đủ để mặt opal xước mờ dần theo năm.
Thứ hai là nhiệt và độ ẩm. Opal có thể bị rạn (dân trong nghề gọi là crazing): những đường nứt mảnh như mạng nhện xuất hiện trên mặt hoặc bên trong, thường do đá mất nước hoặc chịu thay đổi nhiệt độ đột ngột. Không phải viên opal nào cũng dễ rạn; nhiều viên đeo hàng chục năm vẫn ổn. Nhưng khi đã rạn thì không có cách nào làm liền lại.
Thứ ba là cấu tạo của món đồ. Rất nhiều trang sức opal trên thị trường là opal ghép: một lát opal mỏng dán lên lớp nền tối, đôi khi phủ thêm một lớp mũ trong suốt. Món đồ như vậy có keo, và keo mới là điểm yếu nhất. Vì thế câu hỏi đầu tiên khi chăm trang sức opal không phải là "rửa bằng gì" mà là "đây là loại opal nào".
Opal nguyên khối, doublet, triplet: nhận ra loại trên món đồ của bạn
Bạn không cần dụng cụ giám định để có phỏng đoán ban đầu. Nhìn nghiêng mép viên đá dưới đèn sáng, nếu ổ cho phép nhìn thấy cạnh, thường đủ để biết có lớp dán hay không. Bảng dưới tóm các dấu hiệu thường gặp; kết luận chắc chắn vẫn cần người có chuyên môn hoặc giấy kèm theo món đồ.
| Loại | Cấu tạo | Nhìn từ cạnh | Mức chịu nước |
|---|---|---|---|
| Opal nguyên khối | Một khối opal, có thể có phần đá mẹ ở đáy | Màu và lửa liền mạch từ trên xuống, không có vạch thẳng | Chịu được rửa nhanh, vẫn không nên ngâm lâu |
| Opal ghép hai lớp (doublet) | Lát opal dán lên nền tối (đá đen, đá mẹ, thuỷ tinh hoặc vật liệu khác) | Có một đường ranh thẳng, phẳng giữa lớp màu và lớp nền | Không ngâm; nước vào keo làm mờ, bong lớp |
| Opal ghép ba lớp (triplet) | Như doublet, thêm lớp mũ trong suốt (thạch anh hoặc thuỷ tinh) ở trên | Hai đường ranh; mặt đá trông bóng như kính, nhìn nghiêng thấy lớp mũ | Không ngâm; dễ bị nước len vào nhất |
| Opal trong ổ kín đáy | Không nhìn thấy cạnh và đáy viên đá | Không xác định được bằng mắt | Xử lý như opal ghép cho an toàn |
Một chi tiết đáng nhớ: opal ghép không phải hàng xấu hay hàng lừa đảo, miễn là được gọi đúng tên khi bán. Lớp nền tối làm lửa màu nổi lên rõ, lớp mũ bảo vệ lát opal mỏng khỏi trầy. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người đeo không biết mình đang đeo món có keo, rồi chăm nó như một viên đá cứng. Nếu bạn không chắc, hãy đối xử với món đồ như opal ghép: đó là cách an toàn cho cả hai loại.
Làm sạch trang sức opal tại nhà, từng bước
Phần lớn thời gian, trang sức opal chỉ cần lau. Rửa bằng nước chỉ khi có lớp bẩn bám ở chân ổ, nơi kem dưỡng và bụi tích lại. Cách làm dưới đây áp dụng cho opal nguyên khối; với opal ghép, bỏ bước nhúng nước và chỉ dùng khăn hơi ẩm.
- Chuẩn bị một bát nước ấm vừa tay, không nóng, pha vài giọt xà phòng rửa tay dịu loại không có hạt và không có chất tẩy mạnh. Nước quá nóng hoặc quá lạnh so với nhiệt độ phòng là điều cần tránh với opal.
- Nhúng khăn mềm hoặc bông vào nước, vắt ráo rồi lau mặt đá theo một chiều nhẹ nhàng. Không chà mạnh, không dùng khăn có sợi thô.
- Với phần kim loại quanh ổ, dùng bàn chải lông thật mềm (loại bàn chải đánh răng cho trẻ nhỏ là đủ) chấm nước xà phòng, chải quanh chấu và mặt sau. Tránh chải trực tiếp lên mặt opal.
- Với opal nguyên khối, có thể tráng nhanh dưới vòi nước ấm vài giây để trôi xà phòng. Đặt món đồ trong lòng bàn tay hoặc đóng nắp cống bồn rửa trước khi tráng.
- Thấm khô ngay bằng khăn mềm sạch, để món đồ nằm trên khăn ở nơi thoáng cho đến khi khô hẳn rồi mới cất. Không sấy bằng máy sấy tóc, không phơi nắng cho nhanh khô.
Nếu lớp bẩn ở đáy ổ quá dày mà khăn không lấy ra được, đừng cố lấy tăm hay kim nhọn cạy: đầu kim dễ trượt và xước mặt đá hoặc làm lỏng chấu. Đó là lúc nên mang ra thợ làm sạch bằng tay. Khi gửi, nói rõ đây là opal (và là opal ghép nếu bạn biết), để thợ không cho món đồ vào máy siêu âm hay buồng hơi nước như với nhẫn vàng thông thường.
Những việc không nên làm với opal, và vì sao
Không dùng máy rửa siêu âm. Rung siêu âm tạo dao động trong chất lỏng; với đá có nước trong cấu trúc, có vết rạn sẵn hoặc có lớp keo, rung động này có thể làm vết nứt lan ra hoặc tách lớp. Các bảng hướng dẫn chăm đá phổ biến đều xếp opal vào nhóm không cho vào máy siêu âm.
Không xông hơi nước. Máy xông hơi ở tiệm dùng hơi nước nóng áp lực cao, tức là đúng hai thứ opal ngại nhất: nhiệt cao và thay đổi nhiệt đột ngột khi hơi nóng phả vào đá đang nguội.
Không ngâm qua đêm, không đeo khi bơi. Opal nguyên khối thường chịu được nước một lúc, nhưng ngâm lâu với nước có hoá chất như nước hồ bơi, nước có chất tẩy rửa thì không đáng mạo hiểm. Với opal ghép, ngâm là cách nhanh nhất để keo hỏng.
Không để gần nguồn nhiệt. Bệ cửa sổ có nắng gắt, mặt bếp, trong xe ô tô đỗ ngoài trời buổi trưa đều là chỗ nhiệt độ lên cao và thay đổi nhanh. Đeo opal khi nấu nướng gần lửa, khi xông hơi, tắm nước rất nóng cũng nên tránh.
Không cho tiếp xúc hoá chất tẩy rửa, dung môi. Nước rửa bát đậm đặc, chất tẩy bồn cầu, nước tẩy sơn móng tay, cồn nồng độ cao không phải thứ dùng để lau opal. Với opal ghép, dung môi có thể làm hỏng keo; với opal nguyên khối, hoá chất có thể làm mặt đá xỉn.
Không để chung hộp với đá cứng. Một chiếc nhẫn sapphire hay một sợi dây có đá thạch anh nằm cùng ngăn có thể cào xước mặt opal chỉ sau vài lần lắc hộp.
Opal ngậm nước: viên đá đổi màu sau khi gặp nước
Một số opal, nổi tiếng nhất là opal từ vùng Welo của Ethiopia, thuộc loại ngậm nước (hydrophane). Loại này hút nước vào trong đá như một miếng bọt biển rất mịn. Khi ngấm nước, viên đá có thể tạm thời trong hơn, lửa màu mờ đi hoặc biến mất; khi nước bay hơi dần, đá thường trở lại như cũ. Người đeo lần đầu thấy hiện tượng này thường hoảng hốt vì tưởng đá hỏng.
Điều cần biết là đá ngậm nước cũng hút luôn những thứ có trong nước: dầu, xà phòng, kem dưỡng da, nước có màu. Những chất này có thể để lại vết ố hoặc làm đổi màu lâu dài. Vì vậy với opal được giới thiệu là opal Ethiopia, hoặc với viên opal bạn từng thấy đổi màu khi rửa, càng nên giữ khô: tháo ra trước khi rửa tay, rửa bát, thoa kem, và chỉ lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm.
Nếu viên opal đã ngấm nước và trông khác đi, cách làm hợp lý là để nó khô tự nhiên ở nhiệt độ phòng, nơi thoáng, tránh nắng và tránh sấy. Có thể mất vài ngày. Nếu sau thời gian đó màu vẫn không trở lại hoặc xuất hiện vết ố, hãy mang đến người có chuyên môn xem thay vì tự thử các cách "hút ẩm" trên mạng. Lưu ý rằng không phải viên opal Ethiopia nào cũng ngậm nước như nhau, và opal Úc thường không có tính chất này ở mức rõ rệt; bài viết chỉ mô tả hiện tượng ở mức phổ thông.
Cất giữ trang sức opal giữa những lần đeo
Cất opal không cần hộp đặc biệt, chỉ cần đúng ba điều: riêng, mềm và không quá khô hay quá nóng. Một vài thói quen cụ thể:
- Mỗi món opal một túi vải mềm hoặc một ngăn lót nhung riêng, không chung ngăn với đá cứng hay dây xích kim loại dễ cọ vào mặt đá.
- Đặt hộp trang sức trong tủ quần áo hoặc ngăn kéo ở nhiệt độ phòng, tránh nóc tủ lạnh, cạnh đèn bàn, bậu cửa sổ có nắng chiếu.
- Không cất lâu dài trong két sắt kín cùng nhiều gói hút ẩm. Gói hút ẩm có ích cho bạc, nhưng không khí quá khô kéo dài thường được khuyên là không tốt cho opal.
- Mùa nồm ở miền Bắc, độ ẩm cao không phải mối lo chính với opal nguyên khối; với opal ghép, nên lau khô mặt đá trước khi cất để hơi nước không đọng lâu ở mép keo.
- Khi đi xa, bọc opal riêng bằng vải mềm trong hộp cứng nhỏ; không để trong túi nhựa ném chung vào vali cùng đồ kim loại.
- Nếu món opal ít đeo, thỉnh thoảng lấy ra xem: mặt đá có vết rạn mới không, chấu có lỏng không, đường keo của opal ghép có ố vàng hay hở không.
Có một lời khuyên hay được truyền miệng là cất opal trong bông ướt hoặc ngâm opal vào nước để "giữ nước cho đá". Cách này không được các hướng dẫn chăm sóc phổ biến khuyến nghị cho trang sức đeo hằng ngày, và với opal ghép thì gây hại trực tiếp. Nhiệt độ và độ ẩm của một căn phòng bình thường là đủ.
Khi nào nên mang trang sức opal ra tiệm
Có những dấu hiệu nên dừng tự chăm và nhờ thợ xem. Thứ nhất là viên đá xoay hoặc lắc khi bạn chạm nhẹ: opal mềm, nếu rơi khỏi ổ xuống nền gạch rất dễ mẻ. Thứ hai là mép viên đá có vết mẻ nhỏ hoặc chấu đã mòn, nhất là với nhẫn opal đeo hằng ngày, vốn hay va vào cạnh bàn, tay nắm cửa. Thứ ba, với opal ghép, là lớp mặt bị mờ đục từng mảng, xuất hiện ánh xám hoặc có thể thấy đường ranh hở ra.
Khi mang đi sửa, dặn rõ ba điều với thợ: đây là opal, đây là opal ghép hay nguyên khối (nếu bạn biết), và không dùng siêu âm, hơi nước, không để món đồ chịu nhiệt khi hàn. Những việc như nới hay thu nhỏ nhẫn, hàn lại chấu đều cần nhiệt; thợ có kinh nghiệm sẽ tháo opal ra trước khi hàn hoặc dùng cách hàn ít toả nhiệt. Nếu tiệm không làm được như vậy, bạn có quyền mang món đồ đi nơi khác.
Với mặt opal đã xước mờ sau nhiều năm, một số thợ mài đá có thể đánh bóng lại. Opal mềm nên đánh bóng làm mất một chút khối lượng và có thể đổi dáng vòm mặt đá, cần cân nhắc với món có giá trị kỷ niệm. Với opal ghép, lớp opal rất mỏng nên khả năng đánh bóng lại hạn chế hơn nhiều; nhiều khi thay lớp mũ hoặc thay viên đá là lựa chọn thực tế hơn. Một chiếc nhẫn opal được đeo cẩn thận, tháo ra khi làm việc nặng và lau sau mỗi lần đeo vẫn giữ được vẻ đẹp rất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đeo nhẫn opal khi rửa tay không?
Rửa tay nhanh với opal nguyên khối thường không gây hại ngay, nhưng xà phòng và nước đọng lại ở đáy ổ lâu ngày làm đá xỉn và bám bẩn. Với opal ghép hoặc opal ngậm nước, nên tháo nhẫn trước khi rửa tay. Thói quen đơn giản nhất là có một chiếc đĩa nhỏ cạnh bồn rửa để đặt nhẫn.
Opal bị rạn có sửa được không?
Vết rạn trong opal không làm liền lại được. Nếu rạn nông ở mặt, thợ mài có thể đánh bóng bớt lớp ngoài, nhưng đá sẽ nhỏ đi và vết rạn sâu vẫn còn. Một số người chọn giữ nguyên và đeo nhẹ nhàng hơn, số khác chuyển viên đá sang mặt dây chuyền vì mặt dây ít va đập hơn nhẫn.
Làm sao biết opal của mình là opal Ethiopia hay opal Úc?
Bằng mắt thường người đeo khó phân biệt chắc chắn nguồn gốc. Giấy mua hàng hoặc giấy giám định nếu có thường ghi; nếu không, có thể hỏi người bán ban đầu. Hiện tượng đá trong hơn, mất lửa khi gặp nước là một gợi ý về opal ngậm nước, nhưng không nên tự ngâm nước để thử.
Có nên thoa dầu lên opal để giữ ẩm không?
Các hướng dẫn chăm sóc phổ biến không khuyến nghị thoa dầu lên opal. Dầu có thể đọng ở đáy ổ, bám bụi, và với opal ngậm nước có thể bị hút vào trong làm đổi màu. Giữ món đồ ở nhiệt độ phòng, tránh nắng và lau bằng khăn mềm là đủ cho phần lớn trường hợp.
Opal ghép có đeo hằng ngày được không?
Được, nếu bạn chấp nhận vài thói quen: tháo ra khi rửa tay, tắm, bơi, làm việc nhà và khi thoa kem. Mặt dây chuyền và bông tai opal ghép ít gặp nước và va đập hơn nhẫn nên bền hơn. Lớp mũ của opal triplet giúp chống trầy, nhưng không giúp chống nước.
Mang opal vào phòng xông hơi hay tắm suối nước nóng có sao không?
Không nên. Nhiệt độ cao và hơi ẩm nóng là điều kiện bất lợi cho opal, nhất là khi bước từ phòng nóng ra chỗ mát, đá chịu thay đổi nhiệt đột ngột. Với opal ghép, hơi nóng ẩm còn ảnh hưởng tới lớp keo. Tốt nhất là tháo và cất trang sức trước khi vào những nơi này.