Nạm bao viền là kiểu dùng một vành kim loại liền ôm trọn quanh mép viên đá, mép vành được miết sát vào mặt đá để khoá đá lại. Với đá màu, đây là kiểu nạm bảo vệ tốt nhất cho mép và góc đá, nên đặc biệt hợp đá mềm, đá giòn, đá nhiều vết nứt và đá mài cabochon.
Đổi lại, bao viền che một phần viên đá, làm đá trông nhỏ hơn và ít ánh sáng vào từ hai bên. Bao nửa viền là kiểu dung hoà, chỉ ôm hai phía. Bài này đi qua cấu tạo, các biến thể, những loại đá được lợi nhiều nhất từ bao viền, và chuyện sửa chữa về sau mà nhiều người không được nói trước.
Bao viền giữ đá như thế nào
Ổ bao viền bắt đầu là một ống hoặc một dải kim loại được uốn theo đúng dáng viên đá: tròn, oval, giọt nước, vuông. Bên trong, thợ tạo một bậc tựa để viên đá ngồi lên. Sau khi đặt đá, thợ dùng dụng cụ đẩy và miết mép trên của vành vào phía trong, từng chút một quanh chu vi, cho đến khi kim loại ôm sát mặt đá. Cuối cùng mép viền được giũa và đánh bóng cho nhẵn.
Lực giữ đá trải đều quanh toàn bộ chu vi chứ không tập trung vào vài điểm như chấu. Vì thế, bao viền làm đúng giữ đá rất chắc và hiếm khi rơi đá. Mép đá, nơi dễ mẻ nhất, nằm hẳn bên trong vành kim loại, nên va chạm thường rơi vào kim loại thay vì vào đá.
Chính vì kim loại được miết vào sát đá, quá trình nạm vẫn tạo lực lên mép đá. Thợ phải miết đều, không dồn lực vào một chỗ, nhất là với đá có vết nứt hay cát khai. Vành quá dày thì khó miết đều; vành quá mỏng thì yếu. Độ dày phù hợp phụ thuộc vào cỡ đá và loại kim loại.
Các biến thể bao viền
Bao viền không chỉ có một kiểu. Bảng dưới gom các biến thể hay gặp trên trang sức đá màu.
| Biến thể | Cách làm | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Bao kín toàn phần | Vành liền ôm trọn chu vi | Bảo vệ tối đa, ít vướng | Đá ít sáng, trông nhỏ hơn |
| Bao nửa viền | Hai đoạn viền ôm hai phía, hở hai đầu | Đá sáng hơn, vẫn che phần lớn mép | Hai đầu hở là điểm yếu |
| Bao viền răng cưa | Mép viền cắt răng cưa nhỏ rồi miết | Trang trí, nhìn nhẹ hơn | Răng mảnh có thể mòn |
| Bao viền đáy hở | Phía dưới để lộ đáy đá | Ánh sáng vào, dễ rửa | Đáy đá lộ nếu đá mỏng |
| Bao viền đáy kín | Bọc kín phía dưới | Đỡ đá mỏng, cabochon | Khó rửa, đá tối hơn |
| Bao viền kép | Hai vành lồng nhau hoặc vành có gờ trang trí | Đẹp, chắc | Nặng, nhiều kim loại |
Với đá trong, mài giác, nhiều thợ chọn bao viền đáy hở để giữ độ sáng. Với cabochon đục như ngọc lam, mã não, huyết thạch, đáy kín không làm giảm vẻ đẹp đáng kể và đỡ đá chắc hơn.
Đá màu nào được lợi nhiều nhất từ bao viền
Opal. Opal mềm, có thể mẻ mép khi va. Bao viền che kín mép và giảm nguy cơ va trực tiếp vào đá. Phần lớn nhẫn opal được thiết kế cho đeo thường xuyên dùng bao viền.
Emerald. Emerald có vết nứt và thường đã ngâm dầu. Bao viền hoặc bao nửa viền che các góc vát, chỗ dễ mẻ, và chia lực khi va.
Ngọc lam, mã não, các cabochon. Cabochon không có đai rõ để chấu bám. Bao viền ôm theo độ vồng, giữ đá chắc và không để đá xoay.
Đá có cát khai. Topaz, tanzanite, đá mặt trăng có thể tách khi va mạnh. Bao viền phân tán lực, giảm rủi ro tách đá.
Đá trên nhẫn đeo hằng ngày. Kể cả đá cứng như sapphire, bao viền giúp nhẫn ít vướng, ít móc áo và ít va vào cạnh bàn.
Đá đã có vết mẻ nhỏ ở mép. Với đá cũ được tháo từ món khác, mép thường đã có vài vết mẻ li ti. Bao viền che những vết này và đồng thời ngăn chúng lan rộng khi đeo. Đây là lý do nhiều thợ đề nghị bao viền khi làm lại món từ đá cũ.
Bao viền và màu của đá
Với đá mài cabochon đục như ngọc lam, mã não hay huyết thạch, bao viền còn có vai trò như một khung tranh. Một vành vàng vàng bóng quanh viên ngọc lam xanh tạo tương phản ấm lạnh rất rõ; vành bạc oxy hoá sẫm quanh cùng viên đá cho vẻ mộc, cổ. Khi đặt làm, bạn có thể đề nghị thợ thử áp viên đá vào hai, ba loại vành có sẵn để thấy trước hiệu ứng màu.
Vì vành kim loại nằm sát quanh mép đá, màu kim loại ảnh hưởng tới cảm nhận màu đá nhiều hơn so với chấu. Một vành vàng vàng dày quanh viên aquamarine nhạt sẽ phản chiếu sắc vàng vào mép đá, làm viên đá ngả xanh lục. Vành vàng trắng hay bạch kim giữ màu xanh lam trong hơn. Ngược lại, vành vàng vàng làm garnet, citrine, topaz vàng trông ấm và rực.
Độ dày vành cũng quan trọng về thẩm mỹ. Vành mảnh làm đá trông to hơn, vành dày làm đá trông nhỏ đi nhưng tạo cảm giác chắc chắn, cổ điển. Với viên đá nhỏ, nhiều thợ làm vành mảnh và bóng để kim loại phản chiếu ánh sáng như một khung sáng quanh đá.
Nếu bạn lo bao viền làm đá tối, có thể chọn đáy hở và vành thấp vừa đủ ôm mép, hoặc chọn bao nửa viền. Đặt hai kiểu cạnh nhau trên cùng viên đá trước khi quyết định là cách tốt nhất.
Sửa và thay đá trong ổ bao viền
Đây là phần ít được nói trước khi mua. Muốn lấy đá ra khỏi ổ bao viền, thợ phải nạy mép viền ra. Thao tác này có thể làm mép đá chịu lực, và với đá mềm hay giòn, có rủi ro mẻ. Sau khi tháo, vành kim loại đã bị uốn qua lại nên có thể không miết lại đẹp được, và thợ có thể phải làm vành mới.
Khi sửa size một chiếc nhẫn bao viền, nếu phần cắt hàn nằm xa ổ đá và thợ làm nguội cẩn thận, đá thường không cần tháo. Nhưng với đá nhạy nhiệt như emerald, opal, tanzanite, ngọc lam, thợ thường đề nghị tháo đá ra để an toàn, kéo theo việc nạy và miết lại viền.
Mặt tốt là bao viền làm đúng hiếm khi bị lỏng, nên tần suất phải sửa thấp hơn chấu. Bạn nên hỏi thợ ngay từ đầu: nếu sau này cần tháo đá, rủi ro là gì, và có thể làm gì để giảm. Thông tin này nên được ghi lại cùng biên nhận.
Kiểm một ổ bao viền khi nhận hàng
Khi nhận món mới hoặc món vừa sửa, bạn có thể tự kiểm nhanh vài điểm sau.
- Nhìn từ trên xuống, mép viền phải ôm đều quanh đá, không có khe hở nhìn thấy được ở bất kỳ đoạn nào.
- Sờ quanh mép viền, phải nhẵn, không có gờ sắc hay chỗ gồ có thể móc vải.
- Lắc nhẹ món gần tai; không được có tiếng lạch cạch.
- Dùng móng tay đẩy nhẹ đá; đá không được xoay trong viền.
- Nhìn kỹ mép đá sát viền xem có vết mẻ mới không; với đá mềm, mẻ nhỏ có thể xảy ra khi miết.
- Với bao viền đáy hở, nhìn từ phía dưới xem đá có ngồi cân, không bị nghiêng.
Nếu thấy vết mẻ mới, hãy hỏi ngay tại quầy. Biên nhận ghi rõ tình trạng đá trước khi nạm là căn cứ để hai bên trao đổi.
Với món đặt làm, hãy chụp ảnh viên đá trước khi giao cho thợ, nhất là phần mép. Ảnh chụp kỹ bằng điện thoại dưới ánh sáng tốt đủ để so sánh khi nhận lại, và giúp cuộc trao đổi rõ ràng hơn nếu có gì bất thường.
Bao viền trên các kiểu món khác nhau
Trên nhẫn, bao viền là lựa chọn bảo vệ tốt nhất cho đá mềm và đá giòn, đặc biệt với nhẫn đeo hằng ngày. Nhẫn bao viền có thể làm ổ thấp sát thân nhẫn, gần như không vướng găng tay, túi áo. Với nhẫn nam, bao viền dày tạo cảm giác chắc chắn và hợp với đá đục như huyết thạch, mã não, onyx.
Trên bông tai, bao viền giúp đá nụ ít bị móc vào tóc, khăn và ít rơi khi tháo đeo. Bông tai bao viền cũng nhẹ cảm giác hơn khi nằm nghiêng, vì không có đầu chấu cấn vào da. Với bông tai giọt có đá treo, bao viền giữ đá đung đưa mà mép không va vào nhau.
Trên mặt dây và lắc tay, bao viền cho phép làm các viên đá liên kết nhau bằng khoen nhỏ hàn vào vành, kiểu dây chấm đá hay lắc tay nhiều ổ. Kiểu này bền, ít rơi đá, và hợp với cả đá mềm như opal, đá mặt trăng. Nhược điểm là mỗi ổ bao viền nặng hơn ổ chấu một chút, nên món nhiều đá có thể nặng hơn bạn nghĩ.
Câu nên hỏi khi đặt món bao viền
Bao viền đòi hỏi thợ làm đúng ngay từ đầu. Vài câu hỏi giúp bạn biết món sẽ ra sao.
- Vành làm bằng kim loại gì, dày cỡ nào, có đủ cho đá này và kiểu đeo này không?
- Đáy hở hay đáy kín; nếu đá trong, đáy hở có giúp đá sáng hơn không?
- Vành sẽ ôm lên mặt đá bao nhiêu; có che mất phần màu đẹp nhất của đá không?
- Với đá có vết nứt hoặc cát khai, thợ có lưu ý gì khi miết viền?
- Nếu sau này cần tháo đá, rủi ro là gì và có phải làm vành mới không?
- Nếu đá mẻ trong lúc nạm, hai bên xử lý thế nào, ghi vào biên nhận ra sao?
Những câu này không làm khó thợ; người thợ quen đá màu thường sẵn lòng giải thích. Câu trả lời giúp bạn chọn được độ dày vành và kiểu đáy hợp với viên đá của mình.
Câu hỏi thường gặp
Nhẫn bao viền có làm đá trông nhỏ hơn không?
Có, một chút, vì vành kim loại che phần mép đá. Vành mảnh và bóng giảm cảm giác này. Nếu muốn đá trông to mà vẫn được bảo vệ, bao nửa viền là lựa chọn dung hoà.
Bao viền có hợp với đá màu nhạt không?
Hợp, nhưng nên chọn màu kim loại cẩn thận. Đá màu nhạt dễ nhuốm màu kim loại, nên vành vàng trắng hoặc bạch kim thường giữ màu đá trong hơn vàng vàng. Bao viền đáy hở cũng giúp đá nhạt sáng hơn.
Bao viền đáy kín có nên ngâm nước không?
Không nên ngâm lâu. Nước và xà phòng có thể lọt vào khe giữa đá và đáy kín mà không thoát ra được, để lại vệt mờ hoặc làm hỏng lớp lót nếu có. Lau bằng khăn ẩm và để khô là đủ.
Đá cứng như sapphire có cần bao viền không?
Không bắt buộc, vì sapphire chịu được chấu tốt. Tuy vậy, bao viền vẫn có lợi cho nhẫn đeo hằng ngày, nhất là với người làm việc tay chân, vì ít vướng và bảo vệ góc đá khỏi va mạnh.
Bao nửa viền có chắc bằng bao kín không?
Bao nửa viền giữ đá chắc nhưng hai đầu hở là nơi đá lộ ra. Với đá giọt nước hay marquise, nếu đầu nhọn nằm ở phía hở thì đầu nhọn không được bảo vệ. Hãy xem đầu nào của đá sẽ lộ trước khi chọn.
Thay đá trong ổ bao viền có tốn công không?
Thường tốn công hơn chấu, vì phải nạy viền ra, đặt đá mới, rồi miết và đánh bóng lại. Đôi khi phải làm vành mới. Hãy hỏi thợ trước về cách làm và rủi ro với viên đá cụ thể.