Nạm chấu giữ đá bằng các que kim loại nhỏ dựng quanh viên đá và gập đầu xuống ôm mép đá. Với đá màu, số chấu, dáng đầu chấu và vị trí chấu cần được chọn theo dáng mài và độ bền của viên đá, chứ không chỉ theo thói quen “bốn chấu cho thoáng”.
Chấu là kiểu nạm để đá lộ nhiều nhất, nên ánh sáng vào nhiều và viên đá trông sáng, to. Nhưng chính vì lộ nhiều, các mép và góc đá cũng nằm ngoài vùng bảo vệ. Bài này đi qua những biến thể chấu bạn sẽ gặp, khi nào chúng hợp đá màu và cách kiểm chấu để không mất đá.
Chấu giữ đá như thế nào
Mỗi chấu là một que kim loại được hàn hoặc đúc liền với đáy ổ. Thợ khoét một rãnh nhỏ ở mặt trong của từng chấu, ngang với đai đá, gọi là ngàm. Viên đá được đặt sao cho đai nằm gọn vào các ngàm, rồi đầu chấu được gập xuống và tạo dáng để ôm mặt trên của đá. Lực giữ đá đến từ việc các chấu cùng ép vào đai từ nhiều phía.
Vì vậy, độ chắc của nạm chấu phụ thuộc vào ba điều: ngàm có cắt đúng độ sâu và cùng độ cao không, đầu chấu có đủ dày và ôm đủ mặt đá không, và số chấu có đủ để chia đều lực không. Một ngàm khoét quá sâu làm chấu yếu; quá nông thì đá dễ bật ra. Đầu chấu quá mỏng sẽ mòn nhanh sau vài năm đeo.
Với đá màu, có thêm một chuyện: thợ phải biết viên đá chịu được bao nhiêu lực khi gập chấu. Đá cứng như sapphire, ruby chịu lực tốt. Emerald có vết nứt, tanzanite và topaz có cát khai thì có thể nứt hoặc tách nếu chấu được ép quá mạnh vào đúng điểm yếu. Thợ có kinh nghiệm sẽ xoay viên đá để tránh đặt chấu lên vết nứt nhìn thấy được.
Bốn chấu, sáu chấu và các biến thể
Bảng dưới gom các biến thể chấu hay gặp. Tên gọi có thể khác nhau giữa các tiệm.
| Biến thể | Đặc điểm | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bốn chấu | Đá lộ nhiều, dáng vuông vức | Đá cứng, dáng vuông, oval vừa | Mất một chấu là đá dễ bật |
| Sáu chấu | Giữ chắc hơn, dáng tròn hơn | Đá tròn, đá cỡ vừa đến lớn | Che nhiều đá hơn một chút |
| Chấu kép | Mỗi vị trí hai chấu sát nhau | Đá lớn, đá cần bảo vệ thêm | Nhìn dày hơn, nhiều kim loại |
| Chấu chữ V | Chấu gập hình chữ V ôm góc nhọn | Đá giọt nước, marquise, vuông, tam giác | Bảo vệ góc nhọn, chỗ dễ mẻ nhất |
| Chấu móng vuốt | Đầu chấu nhọn, thon | Món thanh mảnh | Đẹp nhưng dễ móc, mòn nhanh |
| Chấu tròn | Đầu chấu bo tròn | Đeo hằng ngày | Ít vướng, dễ chịu khi chạm |
| Chấu dẹt | Đầu chấu phẳng, bản rộng | Đá vuông, chữ nhật | Ôm đá rộng, giữ chắc |
Với đá màu dáng giọt nước hoặc marquise, chấu chữ V ở đầu nhọn gần như là bắt buộc nếu món được đeo nhiều. Đầu nhọn là nơi chịu va chạm đầu tiên và cũng là chỗ đá mỏng nhất.
Khi nào đá màu cần thêm chấu hoặc đổi kiểu
Đá có cát khai. Topaz, tanzanite, đá mặt trăng có thể tách dọc mặt cát khai khi va mạnh. Thêm chấu hoặc chuyển sang bao viền giúp chia lực và che mép.
Đá có nhiều vết nứt. Emerald và một số tourmaline có vết nứt chạm mép. Chấu kép, chấu chữ V ở góc, hoặc bao viền bảo vệ tốt hơn bốn chấu mảnh.
Đá to và cao. Viên đá lớn ngồi cao dễ bị va vào cạnh bàn, cửa. Sáu chấu hoặc chấu kép giữ chắc hơn, và thợ có thể hạ ổ xuống thấp hơn.
Đá cabochon. Mặt cong không có đai rõ nên đầu chấu phải ôm theo độ vồng của đá. Bốn chấu mảnh dễ để đá xoay; nhiều thợ chọn sáu chấu hoặc viền bao cho cabochon.
Món đeo hằng ngày. Người đeo nhẫn suốt ngày nên chọn đầu chấu tròn, dày hơn một chút, dù trông kém thanh mảnh, để chấu chịu được mòn nhiều năm.
Chấu mòn và chuyện rơi đá
Một thói quen đơn giản giúp chấu bền hơn là để ý cách tay mình cầm nắm đồ vật. Nhiều người có thói quen xoay nhẫn bằng ngón cái, gõ nhẫn lên mặt bàn khi suy nghĩ, hoặc dùng mặt nhẫn để ấn nút thang máy. Mỗi động tác nhỏ đều làm đầu chấu chịu thêm một chút mài mòn. Không cần bỏ hẳn những thói quen ấy, chỉ cần biết rằng chúng là lý do chiếc nhẫn này cần bồi chấu sớm hơn chiếc kia, dù cùng được làm như nhau.
Chấu là phần kim loại nhỏ nhất và lộ nhất của món trang sức, nên cũng mòn nhanh nhất. Mỗi lần nhẫn chạm vào bàn phím, tay nắm cửa, túi xách, đầu chấu mất đi một chút kim loại. Sau vài năm đeo liên tục, đầu chấu có thể mỏng tới mức không còn ôm được mặt đá. Vàng có tuổi thấp hơn thường cứng hơn vàng tuổi cao nên chấu mòn chậm hơn, nhưng không có kim loại nào miễn mòn.
Chấu còn có thể bị cong khi móc vào len, ren, tóc, hoặc khi nhẫn bị va mạnh. Một chấu cong ra làm lực giữ đá không đều, đá bắt đầu lỏng. Đá lỏng lâu ngày cọ vào chấu khiến chấu mòn thêm và mép đá có thể mẻ. Đây là vòng luẩn quẩn dẫn đến rơi đá.
Cách sửa thông thường là bồi đầu chấu bằng kim loại mới, hoặc thay hẳn chấu đã gãy. Với đá màu nhạy nhiệt như emerald, opal, tanzanite, thợ cần tháo đá ra trước khi hàn hoặc dùng cách hàn không làm nóng đá. Đây là điều bạn nên nói với tiệm ngay khi giao món đi sửa.
Tự kiểm chấu ở nhà
Không cần dụng cụ đặc biệt, bạn có thể kiểm chấu mỗi tháng một lần trong vài phút.
- Rửa sạch món trang sức và lau khô để thấy rõ đầu chấu.
- Nhìn từ trên xuống, xem các đầu chấu có còn ôm lên mặt đá đều nhau không, có chấu nào trông mỏng, dẹt hơn hẳn không.
- Nhìn từ bên cạnh, xem có chấu nào bị cong ra ngoài hay có khe hở giữa chấu và đá không.
- Cầm món gần tai, lắc nhẹ; nghe tiếng lạch cạch nhỏ là dấu hiệu đá lỏng.
- Dùng đầu móng tay đẩy nhẹ viên đá theo vài hướng; đá không được xoay hay nghiêng.
- Kéo nhẹ món qua một miếng vải mỏng; nếu vải bị móc lại ở một chấu, chấu đó có thể đã cong hoặc nhọn.
- Thấy bất kỳ dấu hiệu nào ở trên, ngừng đeo và mang đến tiệm kiểm.
Món đeo hằng ngày nên được tiệm kiểm chấu ít nhất mỗi năm một lần, kể cả khi bạn tự kiểm không thấy gì.
Chấu với màu kim loại và màu đá
Chấu là phần kim loại nằm ngay trên mặt đá nên ảnh hưởng tới cảm nhận màu. Chấu vàng vàng trên viên đá xanh lam nhạt có thể tạo những đốm vàng nhỏ quanh mép đá; chấu vàng trắng hoặc bạch kim hoà vào đá màu lạnh hơn. Một số thợ làm thân nhẫn bằng vàng vàng nhưng ổ chấu bằng vàng trắng để đá màu lạnh trông trong hơn.
Với đá màu ấm như garnet, citrine, topaz vàng, chấu vàng vàng thường hoà hợp. Với ruby và sapphire hồng, cả hai màu kim loại đều được dùng; chấu vàng hồng làm tông đỏ hồng ấm hơn. Đây là chuyện thẩm mỹ, không ảnh hưởng tới độ chắc, nhưng nên được bàn trước khi đúc hoặc hàn chấu vì đổi sau sẽ tốn công.
Một lưu ý nhỏ: vàng trắng thường được mạ rhodium để trắng sáng. Lớp mạ ở đầu chấu mòn nhanh nhất, để lộ màu ngà vàng của hợp kim bên dưới. Khi đem nhẫn đi kiểm chấu, bạn có thể hỏi tiệm có mạ lại không.
Chấu trên đá phụ và đá viền
Không chỉ đá chủ, các viên đá phụ hai bên hay vòng đá nhỏ quanh đá chủ cũng thường được giữ bằng chấu. Ở cỡ đá nhỏ, chấu thường là những que rất mảnh, mỗi chấu có khi giữ chung hai viên đá cạnh nhau. Kiểu chấu dùng chung này tiết kiệm kim loại, cho đá sát nhau và lấp lánh hơn, nhưng khi một chấu mòn thì hai viên cùng lỏng.
Với đá màu, đá phụ hay là những viên cùng màu nhạt hơn, hoặc đá không màu như sapphire trắng. Vì nhỏ, chúng ít khi được kiểm kỹ, và rơi đá phụ là chuyện hay gặp hơn rơi đá chủ. Khi kiểm chấu ở nhà, hãy nhìn cả các viên nhỏ, không chỉ viên giữa.
Nếu món của bạn có đá phụ là đá mềm như opal nhỏ, ngọc lam nhỏ, chấu mảnh dùng chung là điểm yếu. Khi đặt làm, có thể yêu cầu thợ dùng bao viền nhỏ cho từng viên, kiểu hay gọi là ổ bao hạt, để mỗi viên được giữ riêng.
Câu nên hỏi thợ trước khi chọn nạm chấu
Những câu hỏi ngắn này giúp bạn biết người thợ có cân nhắc tính chất viên đá màu hay không.
- Viên đá này chịu được lực gập chấu không, có điểm nào anh chị tránh đặt chấu không?
- Đầu chấu sẽ làm dáng gì, dày cỡ nào, có đủ cho đeo hằng ngày không?
- Với góc nhọn của đá, có làm chấu chữ V không?
- Ổ đá cao bao nhiêu so với thân nhẫn, có hạ thấp được không?
- Sau này bồi chấu hoặc thay chấu có cần tháo đá không?
- Nếu đá mẻ trong lúc nạm thì xử lý thế nào, ghi trong biên nhận ra sao?
Người thợ trả lời được rõ ràng các câu này thường là người đã quen làm với đá màu. Nếu câu trả lời mơ hồ, bạn có thể hỏi thêm hoặc cân nhắc nơi khác.
Hãy ghi lại những gì đã thống nhất, nhất là số chấu, dáng chấu và cách xử lý nếu đá mẻ, vào biên nhận hoặc tin nhắn. Khi nhận hàng, bạn đối chiếu được với món thật, và khi cần sửa về sau, thông tin ấy giúp thợ khác làm đúng.
Câu hỏi thường gặp
Đá màu nên nạm bốn chấu hay sáu chấu?
Không có câu trả lời chung. Đá cứng, cỡ vừa, dáng vuông thường ổn với bốn chấu. Đá tròn, đá lớn, đá có cát khai hoặc nhiều vết nứt nên dùng sáu chấu hoặc chấu kép. Món đeo hằng ngày nên nghiêng về nhiều chấu hơn.
Chấu chữ V là gì và có cần không?
Chấu chữ V là chấu được tạo hình gập ôm lấy góc nhọn của viên đá, như đầu giọt nước, hai đầu marquise hay bốn góc đá vuông. Với đá màu có góc nhọn, chấu chữ V bảo vệ chỗ dễ mẻ nhất nên rất nên có nếu món được đeo nhiều.
Bao lâu thì nên bồi chấu?
Tuỳ cách đeo và kim loại. Nhẫn đeo suốt ngày có thể cần bồi chấu sau vài năm, còn bông tai và mặt dây lâu hơn nhiều. Thay vì theo mốc thời gian, hãy kiểm định kỳ và bồi khi đầu chấu đã mỏng rõ.
Chấu bị móc vào áo len có nguy hiểm không?
Một lần móc có thể làm chấu cong ra, khiến đá lỏng. Nếu thấy chấu móc vào vải, hãy kiểm lại viên đá ngay. Khi mặc đồ len, ren, đồ có sợi dễ móc, nên tháo nhẫn chấu cao ra hoặc đeo nhẫn có kiểu nạm ít vướng hơn.
Sửa chấu có làm hỏng đá màu không?
Có thể, nếu thợ hàn trực tiếp gần đá nhạy nhiệt. Emerald, opal, tanzanite, ngọc trai và đá lấp đầy cần được tháo ra trước khi hàn. Hãy nói rõ tên đá và tình trạng xử lý khi giao món sửa, và hỏi thợ có tháo đá không.
Đá trong ổ chấu xoay được có sao không?
Đá xoay là dấu hiệu chấu đã không còn ép chặt đai đá. Dù chưa rơi, đá xoay sẽ cọ vào chấu làm mòn nhanh và có thể mẻ mép. Ngừng đeo và mang đến tiệm siết hoặc bồi chấu càng sớm càng tốt.