Ngọc lục bảo (emerald) đeo nhiều năm bỗng đục đi hoặc lộ ra những vệt trắng bên trong thường là vì chất lấp khe nứt, phổ biến nhất là dầu, đã khô hoặc bị kéo ra ngoài; ngâm dầu lại (re-oiling) là việc làm sạch khe nứt và cho dầu mới vào, giúp vết nứt khó thấy trở lại. Việc này do phòng thí nghiệm đá quý hoặc thợ chuyên về đá màu làm, không phải việc làm tại nhà, và nó không làm liền vết nứt, không sửa được chỗ mẻ.
Bài này dành cho người đang có một món emerald trông khác so với lúc mới: đọc dấu hiệu để biết có phải do dầu khô không, hiểu dầu và nhựa lấp khe nứt khác nhau thế nào, ngâm dầu lại làm được gì và không làm được gì, chuẩn bị gì khi mang đi phục hồi, và những lựa chọn khác nếu không muốn ngâm dầu lại. Bài không bàn chuyện chọn mua emerald hay đeo emerald hằng ngày.
Vì sao emerald đục đi hoặc lộ vết nứt theo năm tháng
Emerald là beryl có màu xanh lục. Gần như mọi viên emerald tự nhiên đều có bao thể và khe nứt, nhiều khe chạm ra bề mặt. Từ lâu, người ta đã cho dầu hoặc nhựa có chiết suất gần với đá đi vào các khe nứt đó; khi khe nứt được lấp, ánh sáng ít bị tán xạ ở mặt nứt, vết nứt khó thấy hơn và viên đá trông trong hơn. Đây là xử lý phổ biến, được thị trường chấp nhận khi được khai báo.
Dầu không ở yên mãi. Theo thời gian nó có thể khô dần, bay hơi, hoặc bị đẩy ra khi viên đá gặp nhiệt, gặp dung môi, được làm sạch bằng máy siêu âm hay hơi nước. Khi khe nứt trống trở lại, ánh sáng lại bị tán xạ ở đó và người đeo thấy những vệt trắng, những mảng đục mà trước kia không thấy. Viên đá không bị hỏng thêm; nó chỉ đang lộ ra cấu trúc vốn có.
Với emerald được lấp bằng nhựa, nhựa thường bền hơn dầu, nhưng một số loại nhựa có thể ngả vàng hoặc đục theo thời gian, hoặc tách khỏi thành khe nứt. Cũng có trường hợp viên đá đục đi không vì chất lấp mà vì một vết nứt mới do va đập. Phân biệt các trường hợp này là bước đầu tiên trước khi nghĩ tới việc phục hồi.
Đọc dấu hiệu: bẩn, dầu khô, nhựa đổi màu hay nứt mới
Bảng dưới giúp bạn phỏng đoán sơ bộ trước khi mang đi hỏi. Kết luận chắc chắn cần người có chuyên môn soi bằng kính lúp hoặc thiết bị.
| Bạn thấy | Nguyên nhân thường gặp | Việc nên làm trước |
|---|---|---|
| Cả viên tối, mờ đều như có màng | Bụi, dầu da đọng ở mặt và đáy ổ | Lau, rửa nhẹ nước ấm; nếu sáng lại thì không cần phục hồi |
| Vệt trắng mảnh bên trong, trước đây không thấy | Dầu trong khe nứt đã khô hoặc bị kéo ra | Hỏi nơi chuyên về đá màu về ngâm dầu lại |
| Ánh vàng nhạt hoặc mảng đục trong khe nứt | Nhựa lấp có thể đã ngả màu | Hỏi phòng thí nghiệm có gỡ và tẩm lại được không |
| Vết nứt dài ra, chạm mép đá, có mẻ | Va đập, nhiệt khi sửa, siêu âm | Ngừng đeo, nhờ thợ kiểm độ chắc của đá trước |
| Đá đổi màu sau khi sửa ở tiệm | Nhiệt khi hàn, dung dịch làm sạch, máy siêu âm | Đối chiếu biên nhận và ảnh, hỏi lại tiệm |
Dòng đầu tiên rất hay gặp và hay bị nhầm. Trước khi kết luận dầu đã khô, hãy làm sạch viên đá đúng cách: nước ấm vừa tay, chút xà phòng dịu, bàn chải mềm ở đáy ổ, rửa nhanh, lau khô. Nhiều viên emerald "đục" chỉ đơn giản là bẩn ở mặt dưới.
Ngâm dầu lại là gì và diễn ra thế nào
Ngâm dầu lại là quá trình làm sạch các khe nứt khỏi dầu cũ và chất bẩn, rồi cho dầu mới đi vào. Ở mức người đeo cần biết: viên đá thường được làm sạch trước, sau đó ngâm trong dầu, có nơi dùng thiết bị hỗ trợ để dầu đi sâu vào khe nứt, rồi lau sạch phần dầu thừa trên bề mặt. Chi tiết kỹ thuật, loại dầu, thời gian và thiết bị khác nhau theo từng nơi.
Một câu hỏi thực tế là có cần tháo đá khỏi trang sức không. Tuỳ nơi và tuỳ kiểu ổ: có nơi làm được khi đá còn nạm, có nơi yêu cầu tháo đá để dầu đi vào đều và để làm sạch mặt dưới. Tháo và nạm lại emerald có rủi ro riêng, vì đá giòn và nhiều khe nứt, nên cần cân nhắc cùng thợ.
Người làm việc này thường là phòng thí nghiệm đá quý, xưởng chuyên về đá màu, hoặc thợ có kinh nghiệm riêng với emerald. Tiệm vàng thông thường có thể nhận món đồ nhưng gửi đi nơi khác làm. Không có dung dịch bán sẵn nào giúp bạn tự ngâm dầu lại đúng cách ở nhà; thoa dầu lên mặt đá chỉ làm bám bụi và đọng ở đáy ổ.
Dầu và nhựa: hai cách lấp khe nứt khác nhau
Dầu. Dầu, trong đó dầu tuyết tùng là loại được nhắc nhiều trong tài liệu, là cách lấp truyền thống. Dầu tương đối dễ cho vào và cũng dễ thoát ra, nên hiệu quả không vĩnh viễn nhưng có thể làm lại.
Nhựa. Các loại nhựa nhân tạo được dùng để lấp khe nứt vì bền hơn dầu, ít thoát ra hơn khi làm sạch thông thường. Đổi lại, một số loại có thể ngả màu theo thời gian, và việc gỡ nhựa cũ ra để tẩm lại phức tạp hơn nhiều so với ngâm dầu lại.
Lẫn lộn hai loại. Viên đá có thể đã được lấp bằng một loại rồi được xử lý thêm bằng loại khác ở các lần sau. Người đeo không phân biệt được bằng mắt; giấy giám định hoặc phòng thí nghiệm mới xác định được.
Mức độ lấp. Các phòng giám định thường ghi mức lấp khe nứt theo cấp (ví dụ không có, nhẹ, vừa, nhiều), tên gọi cấp khác nhau tuỳ nơi. Viên lấp nhiều thường có nhiều khe nứt hơn và thay đổi rõ hơn khi chất lấp mất đi.
Khai báo. Dù lấp bằng gì, người bán và người phục hồi đều nên ghi rõ. Khi bạn bán lại hay truyền lại món đồ, thông tin này cần đi kèm.
Giới hạn của việc ngâm dầu lại
Ngâm dầu lại có thể làm viên đá trông trong trở lại đáng kể, nhưng có những điều nó không làm được. Nên biết trước để không kỳ vọng sai:
- Không làm liền vết nứt: khe nứt vẫn còn, chỉ khó thấy hơn; viên đá không bền thêm trước va đập.
- Không sửa được chỗ mẻ, sứt mép; những chỗ này cần thợ mài xem có mài gọn được không.
- Không vĩnh viễn: dầu mới cũng có thể khô theo thời gian và theo cách bạn làm sạch, giữ gìn.
- Không chắc thành công với viên đã lấp nhựa: nhựa cũ có thể cần gỡ trước, việc này không phải nơi nào cũng làm.
- Có thể làm giấy giám định cũ không còn khớp hoàn toàn, vì mức hay loại chất lấp đã thay đổi; với viên có giá trị, có thể cần giám định lại.
- Kết quả khác nhau theo từng viên: viên có khe nứt rộng, nhiều nhánh có thể cải thiện ít hơn viên có vài khe mảnh.
Hỏi người nhận việc về kết quả họ thường đạt với những viên tương tự, và xem ảnh trước sau nếu họ có. Một nơi làm nghề nghiêm túc thường nói rõ cả những trường hợp cải thiện không nhiều.
Mang emerald đi phục hồi: chuẩn bị và kiểm tra
Trình tự dưới đây giúp bạn và nơi nhận việc thống nhất từ đầu, và có căn cứ đối chiếu khi nhận lại.
- Làm sạch nhẹ viên đá trước, để loại trừ khả năng chỉ là bẩn.
- Chụp ảnh viên đá từ trên xuống và nghiêng nhiều góc dưới ánh sáng tự nhiên; nếu được, chụp qua kính lúp điện thoại.
- Tìm giấy giám định hoặc hoá đơn cũ có ghi mức xử lý; mang theo.
- Hỏi nơi nhận việc: làm ngâm dầu hay xử lý nhựa, có cần tháo đá không, ai tháo và nạm lại, rủi ro nứt mẻ khi tháo lắp xử lý thế nào.
- Ghi trên biên nhận: mô tả món đồ, số viên, kích thước hoặc khối lượng nếu biết, việc sẽ làm, thời gian, các thoả thuận về rủi ro.
- Khi nhận lại, soi viên đá dưới cùng ánh sáng, so với ảnh cũ, kiểm đá nạm chắc, không mẻ mới; hỏi họ đã dùng chất gì để ghi vào hồ sơ món đồ.
Nếu viên đá có giá trị cao, hỏi nơi phục hồi có cấp phiếu ghi việc đã làm không. Phiếu này cùng giấy giám định cũ giúp người sau hiểu lịch sử xử lý của viên đá.
Khi không muốn ngâm dầu lại: những lựa chọn khác
Không phải viên emerald nào cũng cần hoặc nên ngâm dầu lại. Có người chấp nhận những vệt trắng bên trong như một phần tuổi tác của món đồ, nhất là với trang sức gia truyền; vẻ trong như mới có khi lại làm món đồ mất đi cảm giác cũ quen thuộc. Nếu viên đá vẫn chắc trong ổ, việc giữ nguyên hoàn toàn chấp nhận được.
Nếu lo viên đá đã nhiều khe nứt dễ mẻ khi đeo, có thể nhờ thợ đổi sang kiểu ổ che mép tốt hơn như bao viền, hoặc chuyển viên đá từ nhẫn sang mặt dây chuyền, nơi ít va đập. Những thay đổi này không làm đá trong hơn, nhưng giúp viên đá an toàn hơn trong những năm tới.
Trường hợp viên đá đã nứt rõ, mẻ lớn hoặc nhựa ngả màu nặng mà không gỡ được, một số người chọn thay bằng viên khác và giữ viên cũ trong hộp kỷ niệm. Quyết định nào cũng nên đưa ra sau khi người có chuyên môn đã xem viên đá; đừng để món đồ phải chịu thêm những lần tháo lắp không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm dầu lại có làm thay đổi giá trị viên emerald không?
Ngâm dầu là xử lý phổ biến, vốn đã có ở phần lớn emerald trên thị trường. Ngâm dầu lại để phục hồi vẻ ngoài thường không làm viên đá thành loại khác, nhưng mức và loại chất lấp ảnh hưởng tới cách giám định ghi. Với viên giá trị cao, nên hỏi nơi giám định về việc kiểm lại sau phục hồi.
Tự ngâm emerald vào dầu ăn hay dầu dưỡng ở nhà có được không?
Không nên. Dầu ăn và dầu dưỡng không phải loại dùng để lấp khe nứt, thường không đi được vào khe, chỉ đọng ở bề mặt và đáy ổ, bám bụi, có thể ôi hay đổi màu. Việc này còn gây khó cho nơi phục hồi về sau.
Bao lâu sau khi ngâm dầu lại thì emerald lại đục?
Không có thời gian chung. Phụ thuộc vào loại dầu, mức khe nứt và cách bạn làm sạch, giữ gìn. Tránh máy siêu âm, hơi nước, nước nóng, dung môi và nhiệt khi sửa nhẫn là cách kéo dài hiệu quả.
Làm sao biết emerald của mình lấp dầu hay lấp nhựa?
Bằng mắt thường không phân biệt được. Giấy giám định thường ghi loại hoặc mức chất lấp; nếu không có giấy, phòng thí nghiệm đá quý có thể kiểm tra. Người bán ban đầu cũng có thể có thông tin, hỏi lại họ.
Tiệm vàng gần nhà có tự ngâm dầu lại emerald được không?
Phần lớn tiệm vàng thông thường không có thiết bị và kinh nghiệm cho việc này, thường gửi đi nơi khác. Hỏi rõ họ tự làm hay gửi đi, gửi đi đâu, thời gian và trách nhiệm trong quá trình gửi.
Emerald tổng hợp có cần ngâm dầu lại không?
Emerald tổng hợp thường ít khe nứt hơn và ít được lấp dầu, nên hiếm khi gặp tình trạng dầu khô làm đục. Nếu viên tổng hợp bị đục, nguyên nhân thường là bẩn hoặc trầy mặt. Làm sạch đúng cách trước, rồi hỏi thợ nếu vẫn không cải thiện.